माणसांच्या गर्दीतलं एकटं मन
सुखाच्या व्याख्या शोधताना हरवलेली शांतता
माणसांच्या गर्दीतलं एकटं मन
सुखाच्या व्याख्या शोधताना हरवलेली शांतता
काळाच्या अथांग प्रवाहात आजचं मानवी जीवन म्हणजे एक वेगवान, न थांबणारी शर्यत झाली आहे. पहाटेच्या कोवळ्या उन्हापासून ते रात्रीच्या कृत्रिम लखलखाटापर्यंत, आपण केवळ धावतोय कशाच्या तरी शोधात, कशाच्या तरी हव्यासात. शहरांच्या गजबजलेल्या रस्त्यांवरून चालताना, वाहनांच्या कर्कश आवाजात आणि सिमेंटच्या जंगलात आज एका गोष्टीचा जणू ‘अंत्यविधी’ झाला आहे, आणि ती गोष्ट म्हणजे ‘शांतता’. ही शांतता केवळ बाह्य आवाजाच्या अभावाची नाही, तर ती अंतर्मनात दरवळणाऱ्या संतोषाची आहे.
आज माणसांची गर्दी चहूकडे आहे. रेल्वे स्टेशन्स, मॉल्स, रस्ते आणि अगदी सोशल मीडियाच्या भिंतीही माणसांनी ओसंडून वाहत आहेत. पण या हजारो-लाखो लोकांच्या महासागरात वावरताना, प्रत्येक जण एका अनामिक ‘एकटेपणाचे’ बेट घेऊन फिरतोय. बाहेरून हासणारे चेहरे आणि आतून पोखरलेली मने, असा हा एक विदारक विरोधाभास आहे. आपण सुखाच्या अशा व्याख्या तयार केल्या आहेत, ज्या केवळ डोळ्यांना दिपवतात, पण काळजाला गारवा देऊ शकत नाहीत. सुखाच्या या मृगजळामागे धावता धावता आपल्या मनाचा तो शांत कोपरा कधी हरवला, हे आपल्याला कळलंच नाही.
खरे तर, मानवी मन हे संवादासाठी आणि स्नेहासाठी आसुसलेलं असतं. पण आज तंत्रज्ञानाच्या क्रांतीने आपल्याला जगाशी तर जोडलं, पण स्वतःशी मात्र तोडलं आहे. शेजारी बसलेल्या माणसापेक्षा दूरवर असलेल्या अनोळखी व्यक्तीच्या ‘लाईक’मध्ये आपण सुख शोधू लागलो आहोत. ‘ज्या गर्दीत आपण स्वतःला सुरक्षित समजतो, तीच गर्दी आज आपल्या एकाकीपणाला अधिक अधोरेखित करत आहे’. सुखाच्या या बाजारात आपण इतके थकलो आहोत की, आता स्वतःच्याच श्वासाचा आवाज ऐकण्याइतपतही निवांतपणा आपल्याकडे उरलेला नाही.
या लेखाच्या निमित्ताने, चला तर मग, या गजबजलेल्या जगात हरवलेल्या आपल्याच ‘स्व’चा शोध घेऊया आणि त्या निबीड शांततेच्या काठावर विसावूया, जिथे सुखाच्या खऱ्या व्याख्येचा उलगडा होतो…
संवादाचा दुष्काळ आणि आभासी नातेसंबंध:
आजच्या डिजिटल युगात आपण जगाशी ‘कनेक्ट’ झालो आहोत, पण माणसांशी मात्र ‘डिस्कनेक्ट’ झालो आहोत. सोशल मीडियाच्या भिंतीवर हजारो मित्र आहेत, फोटोंना शेकडो ‘लाईक्स’ आहेत; पण मनातल्या दाटलेल्या हुंदक्याला साद देणारा एकही जिवंत खांदा जवळ नाही. आपण इमोजीच्या साहाय्याने हसतो आणि रडतो, पण प्रत्यक्ष डोळ्यांतील भाव वाचण्याची कला आपण विसरत चाललो आहोत.
हा संवादाचा मोठा दुष्काळ आहे. एकाच छताखाली बसूनही घरातील चार माणसं आपापल्या मोबाईलच्या स्क्रीनमध्ये मग्न असतात. संवाद हरवल्यामुळे नात्यांमध्ये कोरडेपणा आला आहे. हजारो ‘फॉलोअर्स’ असूनही रात्री उशीरा जेव्हा मन अस्वस्थ असतं, तेव्हा फोनच्या कॉन्टॅक्ट लिस्टमधलं एकही नाव डायल करावंसं वाटत नाही, हेच या ‘आभासी’ जगाचं विदारक सत्य आहे. गर्दी वाढली आहे, पण माणुसकीच्या ओलाव्याचा झरा मात्र आटला आहे.
मुखवट्यांच्या जत्रा आणि चेहऱ्याची हरवलेली ओळख:
आजचं जग म्हणजे जणू ‘मुखवट्यांची जत्रा’ झाली आहे. समाजात वावरताना, कामाच्या ठिकाणी किंवा अगदी नात्यांमध्येही आपण परिस्थितीनुसार एक सोयीस्कर मुखवटा चढवून वावरतो. “मी खूप सुखी आहे,” “माझं आयुष्य कसं परफेक्ट आहे,” हे जगाला दाखवण्याच्या नादात आपण आपल्या मूळ आणि निष्पाप चेहऱ्याची ओळखच हरवून बसलो आहोत.
अस्सल भावनांची जागा आता ‘सांकेतिक’ हास्याने घेतली आहे. आपण आतून कितीही कोलमडलेले असलो, तरी कॅमेऱ्यासमोर दिलेला तो कृत्रिम पोझ आणि सोशल मीडियावरील ते ‘स्टेटस’ आपल्या खऱ्या वेदनेला लपवून ठेवतं. दुसऱ्याला प्रभावी करण्याच्या या स्पर्धेत स्वतःचं अस्तित्व इतकं पुसलं गेलं आहे की, आरशासमोर उभं राहिल्यावर स्वतःच्याच नजरेला नजर भिडवताना आज माणसाला भीती वाटू लागली आहे. जेव्हा जगणं हे ‘अनुभवापेक्षा’ जास्त ‘प्रदर्शनाचा’ भाग होतं, तेव्हा खऱ्या शांततेचा मार्ग आपोआप बंद होतो.
पैशांच्या ढिगाऱ्यावर बसलेली ‘दरिद्री’ मने:
आज माणसाने विज्ञानाच्या जोरावर प्रगतीचे हिमालय पादाक्रांत केले आहेत. खिशात खुळखुळणारी नाणी आणि बँकेतील आकड्यांचे डोंगर वाढले, पण त्याचवेळी मनाची ‘श्रीमंती’ मात्र कमालीची घटली आहे. आपण सुबत्ता तर मिळवली, पण ती उपभोगण्यासाठी लागणारी ‘तृप्ती’ कुठे तरी गहाण ठेवली. आजचा माणूस पैशांच्या अशा एका उंच ढिगाऱ्यावर बसला आहे, जिथून त्याला साधी माणुसकी आणि नात्यांचा ओलावा दिसेनासा झाला आहे.
गरजांच्या नावाखाली आपण हव्यासाचे महाल बांधले, पण त्या महालात शांततेची झोप मात्र हरवली आहे. ज्या घराला आपण ‘घरपण’ म्हणतो, ती आज केवळ सिमेंटची निर्जीव खोकी झाली आहेत. पैशाने आपण घड्याळ विकत घेऊ शकलो, पण निवांतपणाचा एकही ‘क्षण’ आपल्याला विकत घेता आला नाही. जेव्हा आपली सुखाची मोजपट्टी केवळ चलनात अडकते, तेव्हा मनाची स्थिती एखाद्या वाळवंटासारखी होते. जिथे श्रीमंतीचा झगमगाट तर असतो, पण समाधानाचा पाझर मात्र पूर्णपणे आटलेला असतो.
हरवलेला ‘स्व’ आणि यंत्रवत झालेलं आयुष्य:
आजचं मानवी जीवन म्हणजे अलार्मच्या आवाजापासून सुरू होऊन थकलेल्या डोळ्यांनी झोपेची वाट पाहण्यापर्यंतचं एक ‘साचेबद्ध चक्र’ झालं आहे. आपण सकाळी उठतो, कामाला लागतो, आणि रात्री घरी परततो. पण हे सर्व करताना आपण नक्की कशासाठी जगतोय, हेच विसरून गेलो आहोत. आपण ‘माणूस’ म्हणून जगण्याऐवजी यंत्रासारखे ‘कार्यरत’ राहण्यालाच धन्यता मानू लागलो आहोत.
स्वतःसाठी पाच मिनिटे शांत बसून विचार करण्याची उसंतही आज कोणाकडे नाही. आपण इतरांच्या अपेक्षांची ओझी वाहता वाहता स्वतःच्या मनाचा दरवाजाच कायमचा बंद करून टाकला आहे. ज्याला स्वतःच्याच श्वासाचा आवाज ऐकता येत नाही किंवा जो स्वतःच्या आवडी-निवडींना वेळेच्या नावाखाली मारून टाकतो, तो ‘स्व’ला हरवून बसला आहे. जेव्हा आयुष्य केवळ जबाबदाऱ्यांची एक ‘चेकलिस्ट’ बनतं, तेव्हा त्यातील जिवंतपणा आणि उत्स्फूर्तता संपलेली असते. आपण तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत झालो असू, पण आत्मिकदृष्ट्या मात्र आपण एका निर्जीव यंत्राच्या अधिक जवळ गेलो आहोत.
आठवणींची शिदोरी आणि निसर्गाची साद:
माणसांच्या गजबजलेल्या जंगलात जेव्हा मन गुदमरू लागतं, तेव्हा त्याला खऱ्या अर्थाने सावरतो तो ‘निसर्ग’. आज आपण निसर्गापासून इतके लांब गेलो आहोत की, “मातीचा गंध आणि पावसाचं संगीत आपल्यासाठी केवळ पुस्तकी शब्द झाले आहेत”. शांतता ही शोधून मिळत नसते, ती निसर्गाच्या सानिध्यात अनुभवावी लागते. मावळत्या सूर्याचा केशरी रंग पाहताना किंवा झाडांच्या पानांची सळसळ ऐकताना मनावरचे ताण ज्या सहजतेने ओसरतात, ते कोणत्याही महागड्या ‘थेरपी’ने शक्य नाही.
आपल्याकडे आठवणींची एक समृद्ध शिदोरी असते, पण आपण वर्तमानाच्या काळजीत ती उघडून पाहायलाही विसरतो. बालपणीचा तो निरागसपणा, आजीच्या गोष्टी आणि झाडाखाली घालवलेले ते निवांत तास आजही आपल्या अंतर्मनात कुठेतरी जिवंत आहेत. निसर्ग आपल्याला ‘थांबायला’ शिकवतो आणि अंतर्मन आपल्याला ‘जाणवायला’ शिकवतं. जेव्हा आपण निसर्गाच्या विशालतेसमोर नतमस्तक होतो, तेव्हा आपल्या समस्या किती खुज्या आहेत, याची जाणीव होते. हरवलेली शांतता पुन्हा मिळवण्यासाठी सिमेंटच्या भिंतीबाहेर पडून निसर्गाच्या त्या आदिम आणि शुद्ध रूपाशी नातं जोडणं हीच आजच्या काळाची नितांत गरज आहे.
शांततेच्या काठावरचा विसावा – सुखाची नवी व्याख्या:
सरतेशेवटी, ‘सुख’ ही विकत घेण्याची वस्तू नसून ती अनुभवण्याची वृत्ती आहे. आपण माणसांच्या अफाट गर्दीत स्वतःला हरवून बसलो आहोत, कारण आपण शांतता बाहेर शोधत आहोत. पण खरी शांतता ही गजबजलेल्या बाजारात नसते, ती असते आपल्या अंतर्मनाच्या कपाटात, जिथे आपण वर्षानुवर्षं डोकवूनही पाहिलेलं नसतं.
सुखाची नवी व्याख्या शोधताना आपल्याला खूप दूर जाण्याची गरज नाही. ती व्याख्या दडलेली असते, दिवसभराच्या थकावटीनंतर घरच्यांच्या प्रेमळ स्वागतात, निस्वार्थपणे कुणाला केलेल्या मदतीत, आणि रात्री झोपण्यापूर्वी स्वतःच्या मनाशी मारलेल्या दोन प्रामाणिक गप्पांमध्ये. जेव्हा आपण इतरांना ‘इम्प्रेस’ करण्याचं सोडून स्वतःला ‘एक्सप्रेस’ करायला लागतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने एकटेपणाचं ओझं उतरून तिथे ‘एकांत’ फुलू लागतो.
माणसांच्या या गर्दीत जगताना थोडं थांबायला शिका, थोडं स्वतःकडे पाहायला शिका. ज्या दिवशी आपल्याला स्वतःच्या सोबतीचा कंटाळा येणार नाही, त्या दिवशी समजून जा की आपण शांततेचा तो अमूल्य काठ गाठला आहे. चला तर मग, या धावपळीच्या जगात सुखाचे छोटे छोटे दीप लावूया आणि हरवलेली शांतता पुन्हा आपल्या मनाच्या अंगणात आणूया. कारण, सरतेशेवटी आपण काय मिळवलं यापेक्षा आपण ‘कसे जगलो’, हेच महत्त्वाचे ठरणार आहे!
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
उपप्राचार्य तथा सहा. प्राध्यापक
पानसरे महाविद्यालय, अर्जापूर
जि. नांदेड
=========
