आत्मसन्मानाचा जागर: स्व-प्रतिष्ठा जपण्याची बारा जीवनसूत्रे
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव) उप प्राचार्य व सहा. प्राध्यापक ता. धर्माबाद, जि. नांदेड
आत्मसन्मानाचा जागर: स्व-प्रतिष्ठा जपण्याची बारा जीवनसूत्रे
माणसाचे अस्तित्व हे केवळ रक्तामासाचे नसून ते त्याच्या विचारांचे आणि स्वाभिमानाचे प्रतिबिंब असते. समाजरूपी अथांग सागरात वावरताना स्वतःची अस्मिता टिकवून ठेवणे ही एक साधना आहे. ‘प्रतिष्ठा ही बाजारात विकत मिळणारी वस्तू नाही, तर ती स्वतःच्या वर्तणुकीतून कमावलेली एक अढळ संपत्ती आहे’. स्वतःची ‘इज्जत’ आणि सामाजिक वजन वाढवण्यासाठी खालील बारा सूत्रांचा गांभीर्याने विचार करणे काळाची गरज आहे.
१. आत्मप्रेमाचा ओलावा
परिवर्तनाची पहिली ठिणगी स्वतःवर प्रेम करण्यापासून पडते. जो स्वतःचा स्वीकार करू शकत नाही, तो जगाच्या आदरास पात्र ठरत नाही. आपल्यातील उणिवांना ध्येयाने उजळून टाका आणि गुणांचा सन्मान करा. स्वतःवर प्रेम करणे म्हणजे स्वार्थ नव्हे, तर तो स्वतःच्या अस्तित्वाचा केलेला गौरव आहे.
२. स्वावलंबन: सन्मानाचा कणा
परावलंबित्व हे मानवी मनाला लागलेली वाळवी आहे. जो स्वतःच्या घामावर आणि कष्टावर विश्वास ठेवतो, त्याला कोणासमोरही पदर पसरण्याची गरज उरत नाही. स्वावलंबन हे केवळ आर्थिक नसते, तर ते वैचारिकही असावे लागते. जेव्हा तुम्ही स्वतःचे निर्णय स्वतः घेता, तेव्हा तुमची मुद्रा समाजात उमटते.
३. उशिराचे आमंत्रण: स्पष्ट नकार द्या
वेळ ही माणसाची सर्वात मोठी गुंतवणूक आहे. जर तुम्हाला एखाद्या कार्यक्रमाचे किंवा भेटीचे निमंत्रण अगदी शेवटच्या क्षणी दिले जात असेल, तर त्याचा अर्थ असा की तुमची उपस्थिती ही त्यांच्यासाठी केवळ एक ‘पर्याय’ आहे. अशा ठिकाणी नम्रपणे पण ठामपणे ‘नकार’ द्यायला शिका. आपली उपस्थिती इतकी सुलभ करू नका की तिचे मूल्यच हरवून जाईल.
४. अनिमंत्रित पाहुणे होऊ नका
ज्या ठिकाणी तुमच्या नावाची अक्षरे निमंत्रण पत्रिकेवर नाहीत किंवा जिथे तुम्हाला बोलावले गेलेले नाही, तिथे चुकूनही पाऊल टाकू नका. निमंत्रणाशिवाय जाणे म्हणजे आपल्या आत्मसन्मानाचा स्वतःच लिलाव करण्यासारखे आहे. आपले स्थान तिथेच असावे जिथे आपली मनापासून प्रतीक्षा असेल.
५. विस्मरणाचे उत्तर विस्मरणानेच
लोक जर तुम्हाला त्यांच्या स्मृतीतून पुसून टाकत असतील, तर त्यांच्या आठवणीत राहण्यासाठी गयावया करू नका. काळाचा महिमा ओळखून तुम्हीही त्यांना विसरायला शिका. जे नाते एकतर्फी स्मरणावर टिकते, ते नाते नसून ओझे असते. हे ओझे उतरवून ठेवण्यातच तुमची सुटका आहे.
६. उपभोगशून्य मैत्री: स्वार्थी लोकांपासून मुक्ती
काही लोक केवळ गरजेच्या वेळी तुमच्याकडे वळतात आणि काम फत्ते झाल्यावर पाठ फिरवतात. अशा लोकांच्या आयुष्यात तुम्ही केवळ एक ‘साधन’ असता. ज्या क्षणी तुम्हाला ही जाणीव होईल, त्या क्षणी अशा व्यक्तींना आपल्या आयुष्यातून पूर्णपणे बाद करा. रिकाम्या हातांनी राहणे परवडले, पण स्वार्थी लोकांची संगत नको.
७. दुर्लक्षाचे उत्तर मौन आणि दुरावा
जर कोणी तुमच्या उपस्थितीकडे किंवा संवादाकडे दुर्लक्ष करत असेल, तर तिथे वारंवार दाद मागणे थांबवा. दुर्लक्ष करणाऱ्यांशी संवाद साधण्यापेक्षा त्यांच्याशी असलेला संपर्क तोडणे हाच आत्मसन्मानाचा मार्ग आहे. तुमचे मौन हे त्यांना तुमच्या अनुपस्थितीची किंमत समजावून देईल.
८. क्षमेची विशालता आणि प्रगल्भता
फसवणूक करणाऱ्याला धडा शिकवण्यापेक्षा त्याला ‘माफ’ करणे हे जास्त उच्च दर्जाचे लक्षण आहे. मात्र, क्षमा करणे म्हणजे पुन्हा विश्वास ठेवणे नव्हे. त्यांना माफ करा, त्यांच्यापासून मुक्त व्हा आणि आपल्या ध्येयाकडे पुन्हा जोमाने वाटचाल करा. तुमचा संयमच तुमच्या विजयाची नांदी असेल.
९. कौतुकाची हाव सोडा, अंतर राखा
जर तुमच्या कार्याची दखल घेतली जात नसेल किंवा तुमच्या कष्टाचे कौतुक होत नसेल, तर तिथे स्वतःची प्रसिद्धी स्वतः करू नका. उलट, अशा नकारात्मक मानसिकतेच्या लोकांपासून चार हात लांब राहणेच हिताचे आहे. योग्य वेळ आली की तुमचे कार्यच स्वतःचा ढोल वाजवेल.
१०. अपमानाचा बदला: यशाचा रणसंग्राम
कोणी केलेला अपमान हा छातीवर घेतलेला वार नसून ती एक संधी आहे. अपमानाला शब्दांनी उत्तर देणे ही सामान्य वृत्ती आहे, पण अपमानाला ‘यशाने’ उत्तर देणे ही महापुरुषांची रीत आहे. इतके शिखर गाठा की तुमचा अपमान करणाऱ्याला तुम्हाला पाहण्यासाठी मान उंच करावी लागेल.
११. अनादर झाल्यास सन्मानाने निरोप
ज्या ठिकाणी तुमचे विचार, तुमचे अस्तित्व आणि तुमचा वेळ यांचा अनादर होतो, तिथे रेंगाळणे म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण देण्यासारखे आहे. कोणतीही कटुता न ठेवता, शब्दांचा वार न करता, तिथून सन्मानाने निरोप घ्या. लक्षात ठेवा, योग्य वेळी बाहेर पडणे हे पळपुटेपणाचे लक्षण नसून ते प्रगल्भतेचे चिन्ह आहे.
१२. कमी लेखणाऱ्यांना परिणामांचे उत्तर
जेव्हा जग तुम्हाला कमी लेखते, तेव्हा तुमच्या क्षमतेवर संशय घेऊ नका. स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी शब्दांचा पाऊस पाडण्यापेक्षा शांतपणे कार्य करत राहा. जेव्हा तुमचे कार्य ‘परिणाम’ (Results) दाखवू लागेल, तेव्हा टीकाकारांचे शब्द आपोआपच स्तुतीसुमनांत बदलतील. तुमच्या यशाचा आवाज हा जगातील सर्वात मोठा आवाज असावा. कायम लक्षात ठेवा, स्वाभिमान हा माणसाच्या जगण्याचा श्वास आहे. वरील बारा सूत्रांचा अवलंब केवळ वाचनापुरता मर्यादित न ठेवता ती जगण्यात उतरवली, तर समाजाला एक नवी दिशा मिळेल. जो स्वतःचा सन्मान करतो, त्याला काळही कधी विसरू शकत नाही. ताठ मानेने जगा आणि स्वतःची प्रतिष्ठा स्वतःच्या कर्तृत्वाने उजळून टाका
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
उप प्राचार्य व सहा. प्राध्यापक
ता. धर्माबाद, जि. नांदेड
=========
