लहानग्या हातांवर अपेक्षेचं ओझं
महेश पुरसों काणकोणकर
लहानग्या हातांवर अपेक्षेचं ओझं
माणसाच्या जीवनात बालपण हा सर्वात सुंदर, निरागस आणि निष्पाप टप्पा मानला जातो. या टप्प्यात मुलांच्या डोळ्यांत स्वप्नं असतात, मनात कुतूहल असतं आणि हृदयात असीम आनंद दडलेला असतो. मात्र आजच्या स्पर्धात्मक आणि वेगवान युगात, या निरागसतेवरच अपेक्षांचं मोठं ओझं टाकलं जात आहे. पालक, शिक्षक, समाज आणि कधी कधी स्वतः मुलंच – सर्वत्र धावपळीची शर्यत आहे. आणि या शर्यतीत लहानग्या हातांवर अजून धरायलाही नीट न शिकलेल्या पेन-पुस्तकांबरोबर भविष्याच्या अपेक्षांचं ओझं बळजबरीने ठेवण्यात येतं.
आज प्रत्येक पालक आपल्या लेकराला डॉक्टर, इंजिनियर, आयएएस अधिकारी किंवा एखाद्या उच्च दर्जाच्या पदावर पाहू इच्छितो. मुलांच्या क्षमतांचा विचार न करता, समाजात “आपलं मूल दुसऱ्यापेक्षा पुढं असलं पाहिजे” या मानसिकतेतून स्पर्धेचा दबाव टाकला जातो. सहा-सात वर्षांच्या कोवळ्या वयात मुलांना अभ्यासाबरोबरच नाच, गाणं, खेळ, पियानो, अबॅकस अशा विविध क्लासेसमध्ये पाठवलं जातं. त्यांचे हात खेळण्यांऐवजी सतत पुस्तकं, वही, प्रोजेक्ट्स सांभाळण्यात गुंतलेले दिसतात. ही अपेक्षा त्यांच्या बालपणावर सावट टाकते आणि ते फुलण्याआधीच कोमेजून जातात.
पालकांच्या डोळ्यांतून दिसणाऱ्या अपेक्षा खऱ्या अर्थाने मुलांच्या भल्यासाठी असतात का, की त्या पालकांच्या अपूर्ण राहिलेल्या स्वप्नांची पूर्तता करण्याचा प्रयत्न असतो? अनेकदा वडीलांनी गमावलेली संधी मुलाने मिळवावी, आईने न मिळवलेलं यश मुलीने मिळवावं अशी मानसिकता घराघरात आढळते. मात्र, मुलांच्या मनातील खरं कुतूहल काय आहे, त्यांची आवड-निवड काय आहे, त्यांची क्षमता कोणत्या दिशेने फुलू शकते – याचा विचार बऱ्याच वेळा मागे पडतो. अशा वेळी मुलांच्या लहानग्या हातांवर फक्त पेनच नाही तर पालकांच्या महत्त्वाकांक्षांचंही ओझं येऊन बसतं.
आजच्या शिक्षणप्रणालीने देखील मुलांच्या हातातील हे ओझं अधिक वाढवलं आहे. गुणांची शर्यत, परीक्षा, प्रकल्प, स्पर्धा, रँकिंग – यामध्ये निरागस हसणं हरवत चाललं आहे. “टॉपर व्हायला हवं”, “पहिल्या पाचात यायलंच हवं”, “इतरांपेक्षा चांगलं करायलंच हवं” – या वाक्यांच्या धाकात मुलं जगू लागतात. पाठीवर दप्तराचं ओझं तर आहेच, पण मनावर अपेक्षांचं आणखी जड ओझं असतं. यामुळे मुलांमध्ये ताण, नैराश्य, भीती वाढताना दिसते. काही वेळा या दडपणाचा परिणाम इतका गंभीर होतो की, लहानग्या हातांनी खेळण्याऐवजी आत्महत्येचं पाऊल उचललेली अनेक उदाहरणं आपल्याला ऐकायला मिळतात.
मुलांच्या हातातलं खरं सौंदर्य म्हणजे खेळण्यांचा आनंद, रंगपेटीतली स्वप्नं, आईच्या पदराला धरून केलेला हट्ट आणि निरागस हसणं. त्यांना योग्य संस्कार, नैतिक मूल्यं आणि जीवनाबद्दलची समज देणं महत्त्वाचं आहे; पण तेवढंच पुरेसं नाही. मुलांच्या मनातलं कुतूहल फुलू द्यायला हवं, त्यांची कल्पनाशक्ती आकाशापर्यंत झेप घ्यायला हवी. प्रत्येक मुलाचं स्वप्न वेगळं असतं. कोणाला चित्रं काढायला आवडतात, कोणाला गाणं गाताना आनंद मिळतो, कोणाला गणितात मजा वाटते, तर कोणाला मातीशी खेळण्यात जग सापडतं. या प्रत्येक क्षमतेचा सन्मान करणे हेच खऱ्या अर्थाने शिक्षणाचं उद्दिष्ट असलं पाहिजे.
अपेक्षांचं ओझं कमी करणं ही केवळ पालकांचीच जबाबदारी नाही. शिक्षक, शाळा, माध्यमं आणि संपूर्ण समाज यामध्ये आपला वाटा उचलू शकतात. शाळांमध्ये मुलांना केवळ गुणांवर नाही तर त्यांच्या सर्जनशीलतेवर आणि प्रयत्नांवर प्रोत्साहन द्यायला हवं. माध्यमांनी केवळ “यशस्वी टॉपर” यांच्या कहाण्या दाखवण्याऐवजी “स्वतःच्या आवडीनुसार वाट निवडलेल्या मुलांची” उदाहरणं मांडली पाहिजेत. अशाने मुलांना समजेल की यश हे फक्त शैक्षणिक गुणांमध्ये नसून आनंदात, आत्मविश्वासात आणि स्वतःच्या मार्गावर चालण्यातही आहे. लहानग्या हातांवर अपेक्षेचं ओझं ठेवणं म्हणजे एका कळीला आधीच जड दगड बांधल्यासारखं आहे. ती कळी कधीच उमलू शकणार नाही. मुलांच्या आयुष्यात आपण अपेक्षा नकोत असं नाही, पण त्या त्यांच्या क्षमतेप्रमाणे, त्यांच्या आवडीप्रमाणे आणि त्यांच्या आनंदासाठी असायला हव्यात. पालक, शिक्षक आणि समाज जर थोडीशी सहनशीलता, समजूतदारपणा आणि संयम दाखवतील, तर मुलांचं बालपणही फुलेल आणि भविष्यही उजळेल.
लहान मूल म्हणजे देवदूतासारखं निर्मळ, निरागस, स्वच्छ मनाचं रूप. त्यांच्या डोळ्यांत आश्चर्याची चमक, ओठांवर निष्पाप हास्य आणि हातांत अनंत शक्यता दडलेल्या असतात. परंतु आजच्या आधुनिक जगात, या कोवळ्या हातांवर आयुष्याच्या सुरुवातीपासूनच अपेक्षांचं ओझं लादलं जातं. खेळण्याऐवजी वह्या-पुस्तकांचं ओझं, कल्पनाशक्तीऐवजी स्पर्धेचं ओझं, आणि आनंदाऐवजी निकालांचं ओझं – हाच आपल्या समाजाचा आजचा चेहरा बनला आहे.
बालपण ही मुळात आनंदाची, बेफिकिरीची आणि शिकण्याची प्रक्रिया आहे. पण अनेक वेळा मुलांना त्यांच्या नैसर्गिक गतीने वाढू दिलं जात नाही. तीन-चार वर्षांचे होताच त्यांना शाळेत टाकलं जातं, शाळेत गेल्यावर अभ्यासाशिवाय नृत्य, संगीत, स्पर्धा परीक्षांचे क्लासेस – अशा असंख्य उपक्रमांची जबाबदारी त्यांच्या लहानग्या खांद्यावर दिली जाते. या सर्व अपेक्षांमुळे त्यांच्या बालपणावर ओरखडे उमटतात. ते हसताना पण मनातल्या भीतीनं दडपलेले असतात.
पालक आपल्या मुलांना यशस्वी पाहावं असं नक्कीच इच्छितात. पण ही इच्छा जेव्हा अतिआकांक्षेत बदलते तेव्हा ती मुलांसाठी बंधनं ठरते. “तुला डॉक्टरच व्हायचं आहे”, “इंजिनियर झाल्यावरच आयुष्य सुखाचं होईल” – अशा वाक्यांनी मुलांच्या हातांना अदृश्य साखळदंडं घातली जातात. मुलांची स्वतःची आवड, त्यांची नैसर्गिक गुणवत्ता, त्यांना कशातून खरी प्रेरणा मिळते याचा विचार मागे पडतो. अशा वेळी मुलं स्वतःच्या इच्छेपेक्षा पालकांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यातच गुरफटून जातात.
शाळा-कॉलेजमधील गुणांवर आधारित स्पर्धेमुळे मुलांमध्ये असुरक्षितता वाढते. “पहिल्या पाचात यायलाच हवं” हा दबाव, परीक्षेतल्या प्रत्येक गुणासाठी होणारी धडपड, अपयश आलं तर होणारी तुलना – या सगळ्यामुळे लहानग्या हातांनी आनंदाची चिमूटभरही पकड उरलेली दिसत नाही. अभ्यासाच्या नावाखाली तासन्तास बसवून घेतलं जातं, पण त्यांच्या मनात साचलेली तगमग कुणालाच दिसत नाही. त्यामुळेच आज मानसिक ताण, नैराश्य, चिंता या समस्या अगदी लहान वयातील मुलांमध्ये झपाट्याने वाढताना दिसतात.
फक्त पालकच नाही, तर संपूर्ण समाज या परिस्थितीस कारणीभूत आहे. माध्यमं सतत “टॉपर” किंवा “चॅम्पियन” मुलांची उदाहरणं दाखवतात. “अमुक मुलाने दहावीत ९९% मिळवले”, “तमुक मुलाने लहान वयातच रोबोट बनवला” – अशा बातम्यांनी इतर मुलं आणि त्यांच्या पालकांवर अतिरिक्त दबाव येतो. आपण आपल्या लेकरांना “सामान्य” राहू देत नाही, कारण समाजात सर्वांना “असामान्य” व्हायचं आहे. परिणाम असा की प्रत्येक मूल वेगळं असूनही त्यांना एकाच चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न केला जातो.
लहानग्या हातांत अपेक्षांचं ओझं नको, तर स्वप्नांचे रंग द्या. मुलांना त्यांच्या आवडीच्या क्षेत्रात उभं राहण्याची संधी द्या. एखादं मूल चित्रकार होऊ इच्छितंय, कोणाला क्रिकेटमध्ये रस आहे, कोणाला विज्ञानात प्रयोग करायला आवडतं – प्रत्येक मुलं वेगळी आहे. त्या वेगळेपणाचा आदर करणे हीच खरी शिक्षणाची आणि संस्कारांची पायरी आहे. गुण, निकाल, पदव्या या महत्त्वाच्या आहेतच, पण मुलाचं मानसिक स्वास्थ्य, आनंद, आत्मविश्वास हे त्याहूनही जास्त महत्त्वाचं आहे.
लहानग्या हातांवर जर ओझं वाढवलं तर ते हात आयुष्यभर थरथरत राहतात. पण त्याच हातांत जर प्रोत्साहन, प्रेम आणि स्वातंत्र्य दिलं, तर ते जग बदलवण्याची ताकद ठेवतात. त्यामुळेच पालक, शिक्षक, आणि समाजाने एक गोष्ट लक्षात ठेवावी – मुलं ही झाडासारखी असतात. त्यांना पाणी, प्रकाश, माती मिळाली तर ती आपोआप फुलतात. जबरदस्तीच्या अपेक्षांच्या जड दगडांनी दाबलं तर ती कोमेजून जातात. म्हणून, मुलांना त्यांच्या गतीने वाढू द्या, त्यांना स्वप्न पाहू द्या, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे त्यांना बालपण अनुभवू द्या.
महेश पुरसों काणकोणकर
कालापूर बांध,तिसवाडी गोवा
=======
