‘डिग्री हातामध्ये, पण कौशल्य कुठे?’
पदव्यांचा पाऊस आणि संधींचा दुष्काळ!
‘डिग्री हातामध्ये, पण कौशल्य कुठे?’
पदव्यांचा पाऊस आणि संधींचा दुष्काळ!
आजच्या स्पर्धेच्या युगात दरवर्षी लाखो तरुण हातामध्ये पदव्यांचे रंगीत कागद घेऊन महाविद्यालयांच्या उंबरठ्याबाहेर पडतात. दीक्षांत समारंभात काळा गाऊन घालून आणि हवेत टोपी उडवून विजयाचा आनंद साजरा केला जातो खरा, पण हा आनंद कॉलेजच्या गेटपर्यंतच मर्यादित राहतो की काय, अशी भीती वाटू लागली आहे. ज्या पदवीसाठी आयुष्यातील महत्त्वाची वर्षे आणि पालकांनी कष्टाने कमावलेला पैसा खर्च केला, ती पदवी जेव्हा नोकरीच्या बाजारात जाते, तेव्हा तिला ‘कौशल्याचा’ आधार नसल्यामुळे अनेकदा नाकारले जाते. ‘डिग्री’ तर मिळाली, पण ‘काम’ कुठे आहे? हा प्रश्न आजच्या सुशिक्षित पिढीला अस्वस्थ करत आहे.
आपल्या शिक्षण व्यवस्थेने आपल्याला ‘परीक्षार्थी’ बनवले, पण ‘कार्यक्षम’ बनवले का? हा एक कळीचा प्रश्न आहे. पदवी म्हणजे केवळ गुणांची टक्केवारी आणि विषयांची नावे असलेले प्रमाणपत्र बनून राहिले आहे. कॉर्पोरेट जगतात किंवा उद्योगांमध्ये लागणारे व्यवहारज्ञान, संवाद कौशल्य आणि बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची वृत्ती या आघाड्यांवर आजचा पदवीधर तरुण अनेकदा चाचपडताना दिसतो. हा लेख म्हणजे केवळ बेरोजगारीवर केलेली टीका नाही, तर पदवी आणि प्रत्यक्ष कार्यक्षमता यांच्यातील वाढत्या दरीचा वेध घेणारा एक ‘वैचारिक दणका’ आहे. पदवीच्या अभिमानासोबतच कौशल्याची शिदोरी नसेल, तर भविष्यातील प्रगतीची दारे कशी बंद होऊ शकतात, याचे हे जळजळीत वास्तव आहे.
१. केवळ ‘स्मरणशक्ती’ची परीक्षा, ‘क्षमतेची’ नाही: पाठांतराचा विजय आणि कौशल्याचा पराभव!
आपल्या सध्याच्या शिक्षण पद्धतीचा सर्वात मोठा दोष म्हणजे, ती विद्यार्थ्यांच्या ‘आकलन’ शक्तीपेक्षा त्यांच्या ‘स्मरणशक्ती’ची अधिक परीक्षा घेते. वर्षभर काय शिकलो, यापेक्षा तीन तासांच्या पेपरमध्ये किती ‘ओकता’ आलं, यावर विद्यार्थ्याचं भवितव्य ठरवलं जातं. परीक्षा जवळ आली की गाईड्स, नोट्स आणि मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे पाठांतर करून पदवी मिळवली जाते. पण, ही पदवी केवळ स्मरणात राहिलेल्या माहितीचा पुरावा असते, ती विद्यार्थ्याच्या अंगभूत ‘क्षमतेचा’ किंवा ‘कौशल्याचा’ दाखला ठरू शकत नाही.
जेव्हा हाच विद्यार्थी पदवी घेऊन नोकरीच्या मुलाखतीला जातो, तेव्हा तिथे पाठांतर कामाला येत नाही. तिथे समोर उभा असतो तो व्यावहारिक प्रश्न, एखादी तांत्रिक समस्या किंवा तातडीने निर्णय घेण्याची वेळ. अशा वेळी, पुस्तकी ज्ञानाचा डोंगर असूनही प्रत्यक्षात कृती कशी करावी, हे न समजल्यामुळे पदवीधर तरुण गोंधळून जातो. आपण विद्यार्थ्यांना ‘उत्तरं’ शोधायला शिकवलं, पण ‘प्रश्न’ सोडवायला शिकवलं का? हा खरा कळीचा मुद्दा आहे. जोपर्यंत आपली परीक्षा पद्धती केवळ गुणांच्या टक्केवारीवर आधारित राहील, तोपर्यंत समाजात पदवीधरांची संख्या वाढेल, पण कार्यक्षम मनुष्यबळाची वानवाच राहील.
२. पुस्तकी ज्ञान विरुद्ध व्यावहारिक वास्तव: जुनाट अभ्यासक्रम आणि आधुनिक युगातील दरी!
शिक्षण व्यवस्थेतील सर्वात मोठी शोकांतिका ही आहे की, वर्गात शिकवला जाणारा ‘अभ्यासक्रम’ आणि बाहेरच्या जगात चालणारे ‘व्यवहार’ यामध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. महाविद्यालयातील भिंतींच्या आत विद्यार्थी आजही दशकांपूर्वीचे जुने सिद्धांत आणि लेखांकनाचे पारंपरिक नियम शिकत आहेत. मात्र, जेव्हा तो पदवीधर नोकरीसाठी बाहेर पडतो, तेव्हा त्याच्यासमोर ‘टॅली’, ‘जीएसटी’ रिटर्न फायलिंग, ‘ई-फायलिंग’ किंवा आताच्या काळात ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ आधारित सॉफ्टवेअर्स उभी असतात.
पुस्तकात ‘डेबिट-क्रेडिट’चे नियम पाठ करून विद्यार्थी पास होतो, पण प्रत्यक्ष एखाद्या कंपनीचे ‘ऑडिट’ करताना किंवा गुंतागुंतीचे ‘फॉरेन्सिक ऑडिट’ करताना त्याचे हे पुस्तकी ज्ञान अपुरे पडते. उद्योगांमधील तंत्रज्ञान दर सहा महिन्यांनी बदलत आहे आणि आपला अभ्यासक्रम बदलण्यासाठी वर्षानुवर्षे लागतात. या गतीमधील तफावतीमुळे पदवीधरांकडे ‘माहिती’ तर असते, पण ती ‘कालबाह्य’ झालेली असते. जोपर्यंत आपण अभ्यासक्रमात ‘इंडस्ट्री’च्या गरजांनुसार बदल करत नाही आणि विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी अनुभव घेण्याची सक्ती करत नाही, तोपर्यंत पुस्तकी ज्ञानाचा हा डोंगर केवळ ‘कागदी वाघ’च ठरेल.
३. कौशल्यांचा अभाव: संवाद आणि तंत्रज्ञानाची जोड कुठे आहे?
आजच्या कॉर्पोरेट जगात केवळ विषयाचे ज्ञान असून चालत नाही, तर ते ज्ञान प्रभावीपणे मांडता येणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. दुर्दैवाने, पदवी मिळवलेल्या अनेक तरुणांमध्ये आत्मविश्वासाचा आणि संवादाचा मोठा अभाव दिसून येतो. पदवीचे प्रमाणपत्र हातात असते, पण साध्या एका मुलाखतीला सामोरे जाताना किंवा चार चौघात आपले विचार मांडताना अनेक पदवीधरांची जीभ अडखळते. भाषेवरचे प्रभुत्व आणि सादरीकरण या गोष्टींकडे पदवी मिळवताना जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जाते, ज्याचा फटका नोकरी मिळवताना बसतो.
दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ‘डिजिटल साक्षरता’. आजच्या काळात तंत्रज्ञानाची जोड नसेल, तर कोणतीही पदवी अपूर्ण आहे. केवळ सोशल मीडिया वापरणे म्हणजे तंत्रज्ञान अवगत असणे नव्हे. कार्यालयीन कामकाजासाठी लागणारे प्रगत सॉफ्टवेअर्स, डेटा ॲनालिसिस, किंवा क्लाउड कॉम्प्युटिंग यांसारख्या आधुनिक साधनांची माहिती पदवीधरांना नसते. ‘डिग्री’च्या शिक्षणात आपण ‘काय शिकायचे’ यावर भर दिला, पण ‘कसे वागायचे’ आणि ‘नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर कसा करायचा’ यावर भर दिला नाही. या कौशल्यांच्या अभावामुळे पदवीधर तरुण स्पर्धेत मागे पडतात आणि कंपन्यांना त्यांना प्रशिक्षित करण्यासाठी वेगळा वेळ आणि पैसा खर्च करावा लागतो.
४. पदवीचा अहंकार आणि कामाची लाज: पदवीचे ओझे की प्रगतीचा मार्ग?
आजच्या पदवीधर तरुणांमध्ये एक विचित्र मानसिकता घर करून बसली आहे—ती म्हणजे ‘मोठी पदवी घेतली, आता छोटे काम कसे करू?’ हा पदवीचा अहंकार (Degree Ego) अनेकदा रोजगाराच्या आड येतो. पदवी मिळाल्यावर थेट वातानुकूलित केबिनमध्ये ‘साहेबा’च्या खुर्चीवर बसण्याचे स्वप्न पाहण्यात काहीच गैर नाही, पण त्या खुर्चीपर्यंत जाण्यासाठी खालच्या पायरीपासून सुरुवात करण्याची तयारी मात्र बहुतेकांकडे नसते. ‘बी.कॉम.’ किंवा ‘एम.कॉम.’ झालो म्हणजे आता मार्केटिंगचे काम, सेल्सचे काम किंवा साधे टॅली ऑपरेटरचे काम करणे प्रतिष्ठेला साजेसे नाही, असे अनेक पदवीधरांना वाटते. या ‘कामाच्या लाजेमुळे’ सुशिक्षित बेरोजगारीचा आकडा फुगत चालला आहे.
वास्तविक, जगातील अनेक यशस्वी उद्योजकांनी आपल्या करिअरची सुरुवात अगदी साध्या कामांपासून केली आहे. पदवी म्हणजे ज्ञानाची सुरुवात असते, शेवट नव्हे. प्रत्यक्ष कामाच्या अनुभवातून जे ‘व्यावहारिक शिक्षण’ मिळते, ते कोणत्याही महाविद्यालयात मिळत नाही. पण, पदवीचे कागद हातात असल्यामुळे अनेक तरुण घरी रिकामे बसणे पसंत करतात, मात्र श्रमाची किंवा सुरुवातीची साधी नोकरी नाकारतात. जोपर्यंत ‘कामाचा सन्मान’ करण्याची वृत्ती निर्माण होत नाही आणि पदवीचा अहंकार बाजूला सारून शिकण्याची तयारी ठेवली जात नाही, तोपर्यंत हातातल्या डिग्रीचा उपयोग केवळ भिंतीवर टांगण्यासाठीच होईल.
५. कॉर्पोरेट जगाच्या अपेक्षा आणि आपली तयारी: कंपन्यांना ‘डिग्री’ हवी की ‘डिलिव्हरी’?
आजचे कॉर्पोरेट जग कमालीचे स्पर्धात्मक आणि ‘रिझल्ट ओरिएंटेड’ झाले आहे. एखाद्या कंपनीला जेव्हा कर्मचारी हवा असतो, तेव्हा ते त्याच्या गुणपत्रिकेतील टक्क्यांपेक्षा त्याच्या ‘समस्या सोडवण्याच्या क्षमतेवर’ जास्त भर देतात. दुर्दैवाने, आपला पदवीधर तरुण ‘काय शिकलो’ हे सांगण्यात पटाईत असतो, पण ‘मी कंपनीसाठी काय करू शकतो’ किंवा ‘दिलेले काम कसे पूर्ण करू शकतो’, यावर त्याचे उत्तर मौन असते. कंपन्यांना केवळ ‘नोकर’ नकोत, तर त्यांना असे ‘सहकारी’ हवे आहेत जे बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेऊ शकतील.
व्यावसायिक जगात आज ‘मल्टिटास्किंग’ला महत्त्व आहे. कॉमर्सचा विद्यार्थी असूनही त्याला जर डेटा ॲनालिसिस किंवा डिजिटल मार्केटिंगची तोंडओळख नसेल, तर तो स्पर्धेत मागे पडतो. आपण पदवी मिळवताना केवळ विषयांचा अभ्यास करतो, पण उद्योगांना अपेक्षित असलेली ‘व्यावसायिक नैतिकता’ , वेळेचे नियोजन आणि सांघिक कार्य या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो. जोपर्यंत पदवीधर तरुण स्वतःला ‘अपडेट’ ठेवत नाही आणि उद्योगांच्या बदलत्या गरजा ओळखून स्वतःमध्ये बदल घडवत नाही, तोपर्यंत त्याच्या हातातली पदवी ही केवळ प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचण्याचे साधन ठरेल, यशाचे शिखर गाठण्याचे नाही.
६. शैक्षणिक संस्था आणि सरकारी धोरणे: केवळ पदव्यांचे ‘कारखाने’ नकोत!
आज गल्लीबोळात महाविद्यालये उघडली गेली आहेत, पण त्यातून बाहेर पडणाऱ्या पदवीधरांच्या गुणवत्तेचे काय? अनेक शैक्षणिक संस्था केवळ ‘डिग्री वाटप केंद्रे’ किंवा ‘पदव्यांचे कारखाने’ बनली आहेत का, असा प्रश्न पडतो. विद्यार्थ्यांकडून भरमसाठ फी घेतली जाते, पण त्यांना रोजगाराभिमुख शिक्षण देण्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. महाविद्यालयांमध्ये सुसज्ज प्रयोगशाळा, अद्ययावत ग्रंथालये आणि उद्योगांशी असलेले सामंजस्य करार कागदावरच अधिक दिसतात. जोपर्यंत शैक्षणिक संस्था विद्यार्थ्याला केवळ ‘अभ्यासक्रम’ न शिकवता ‘व्यवसाय’ किंवा ‘नोकरी’ करण्यासाठी लागणारे कौशल्य शिकवत नाहीत, तोपर्यंत ही परिस्थिती बदलणार नाही.
दुसरीकडे, सरकारी धोरणांमध्येही आमूलाग्र बदलांची गरज आहे. केवळ ‘साक्षरता’ वाढवून चालणार नाही, तर ‘कौशल्य विकास’ हा शिक्षणाचा अविभाज्य भाग असायला हवा. नवीन शैक्षणिक धोरणात व्यावसायिक शिक्षणावर भर देण्यात आला आहे, ही स्वागतार्ह बाब आहे; मात्र त्याची अंमलबजावणी तळागाळातील महाविद्यालयांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे. इंटर्नशिप, अप्रेंटिसशिप आणि प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव अनिवार्य केल्याशिवाय विद्यार्थ्यांमधील ‘डिग्री’ आणि ‘कौशल्य’ यातील दरी कमी होणार नाही. सरकार, उद्योग आणि शिक्षण संस्था या तिघांचा समन्वय नसेल, तर पदवीधरांची फौज केवळ बेरोजगारीच्या रांगेत उभी राहिलेली दिसेल.
शेवटी, पदवी मिळवणे हा शिक्षणाचा अंत नसून तो एका मोठ्या प्रवासाचा प्रारंभ आहे. आपण केवळ ‘ग्रॅज्युएट’ झालो म्हणजे सर्व काही मिळवले, या भ्रमातून बाहेर पडण्याची वेळ आली आहे. आजच्या युगात ‘पदवी’ हे केवळ नोकरीच्या जगात प्रवेश करण्याचे एक ‘व्हिसा’ आहे, पण तिथे टिकून राहण्यासाठी आणि प्रगती करण्यासाठी लागणारे ‘इंधन’ म्हणजे तुमचे कौशल्य होय. पदवीच्या कागदावर किती टक्के आहेत, यापेक्षा तुमच्या हातांमध्ये आणि बुद्धीमध्ये किती ‘कसब’ आहे, यालाच भविष्यात किंमत असेल.
विद्यार्थ्यांनी आता केवळ पुस्तकी किडा न बनता, अवांतर वाचन, तांत्रिक ज्ञान आणि संवाद कौशल्यात स्वतःला झोकून दिले पाहिजे. शिक्षण संस्थांनीही केवळ ‘अभ्यासक्रम’ पूर्ण करण्याच्या घाईत न राहता, विद्यार्थ्याला ‘उद्योजक’ किंवा ‘कार्यक्षम कर्मचारी’ बनवण्याचे ध्येय ठेवले पाहिजे. ज्या दिवशी आपल्या देशातील तरुण हातातील पदवीसोबतच एखादे ‘हुन्नर’ किंवा ‘कौशल्य’ घेऊन बाहेर पडेल, त्या दिवशी बेरोजगारीचे ढग विरून जातील. ‘डिग्री’ ही केवळ भिंतीवरची शोभेची वस्तू न राहता, ती तुमच्या कर्तृत्वाची आणि स्वावलंबनाची खरी ‘सनद’ ठरो, हीच अपेक्षा!
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
उपप्राचार्य तथा सहा. प्राध्यापक
कवी, लेखक तथा साहित्यिक
जिल्हा नांदेड
========
