भोंदू महाराष्ट्राचं……. चांगभलं!
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
भोंदू महाराष्ट्राचं……. चांगभलं!
“संतांच्या पुरोगामी महाराष्ट्राला भोंदूगिरीचा ग्रहण”
ज्या भूमीमध्ये संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत तुकोबारायानी अभंगातून अज्ञानाचा अंधार दूर केला आणि ज्या महाराष्ट्राने महात्मा जोतिराव फुले, महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांनी विवेकाची मशाल पेटवली, त्याच महाराष्ट्रात आज ‘खरात प्रकरणा’सारखी अघोरी कृत्ये उजेडात यावीत, हे संतांच्या आणि समाजसुधारकांच्या वारशाचा अपमान करणारे आहे. खरात प्रकरणानंतर एकामागून एक भोंदू बाबांची जी मालिका बाहेर येत आहे, ती पाहून मन विषण्ण होते. पण सर्वात धक्कादायक आणि संतापजनक बाब ही आहे की, या भोंदूगिरीच्या जाळ्यात अडकणारा वर्ग हा ‘अडाणी’ नसून चक्क ‘उच्चशिक्षित’ आहे. डॉक्टर, इंजिनिअर्स, सरकारी अधिकारी आणि सुशिक्षित महिला जेव्हा एखाद्या बाबाच्या पायावर डोके ठेवून स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय त्याच्या हवाली करतात, तेव्हा आपल्या संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेच्या चिंधड्या उडतात.
आज आपण ‘डिजिटल इंडिया’ आणि ‘G-20’ च्या गप्पा मारतो, पंतप्रधान मोदींनी ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०’ मधून तर भारतीय संस्कृतीचा व कौशल्यांच्या विकासाचा मंत्र दिला आहे, पण दुर्दैवाने आपल्या पदव्यांनी आपल्याला ‘नोकर’ बनवले, ‘माणूस’ किंवा ‘विवेकी नागरिक’ बनवले नाही का? जर एम.कॉम, एम.ए किंवा पी.एचडी झालेली व्यक्ती आजही ‘चमत्कारा’च्या मागे धावत असेल, तर त्या पदवीच्या कागदाचा उपयोग काय? संतांनी कीर्तनातून अहोरात्र प्रबोधन केले, पण लोकांच्या डोक्यात प्रकाश पडण्याऐवजी ती कीर्तने केवळ मनोरंजनाचे साधन बनली आहेत का? भोंदू बाबांचे हे साम्राज्य वर्षानुवर्षे कोणाच्या ‘रिमोट कंट्रोल’वर चालते? एखादे मोठे कांड झाल्याशिवाय आपली शासन व्यवस्था, न्यायव्यवस्था आणि समाजव्यवस्था झोपलेली असते का? या सर्व प्रश्नांचा आणि सुशिक्षित मानसिकतेच्या अधोगतीचा घेतलेला हा एक परखड आढावा.
*१. पदव्यांचा डोंगर पण विवेकाचा पाया कच्चा: शिक्षण व्यवस्था कोलमडली का?
आज आपण अभिमानाने सांगतो की, साक्षरतेचे प्रमाण वाढले आहे, गावोगावी महाविद्यालये झाली आहेत. पण खरात प्रकरणासारख्या घटनांनंतर जेव्हा उच्चशिक्षित महिला किंवा प्रतिष्ठित पुरुष एखाद्या भोंदू बाबाच्या पायावर लोटांगण घालताना दिसतात, तेव्हा या शिक्षण व्यवस्थेचा अर्थ काय उरतो? आपण विद्यार्थ्यांना ‘माहिती’ दिली, पण त्यांना ‘ज्ञान’ आणि ‘विवेक’ दिला का? हा एक जळजळीत प्रश्न आहे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०’ मध्ये कौशल्यांच्या विकासावर भर दिला आहे. पण खरं ‘कौशल्य’ हे केवळ नोकरी मिळवण्यापुरतं मर्यादित नसावं, तर ते जीवनातील संकटांना धैर्याने आणि तर्काने सामोरं जाण्याचं असायला हवं. जेव्हा एखादा एम.कॉम, एम.ए किंवा पी.एचडी. झालेला तरुण/तरुणी आपल्या भविष्यातील अडचणी सोडवण्यासाठी विज्ञानाऐवजी एखाद्या बाबाच्या ‘अंगारा-धुपारा’ किंवा ‘चमत्कारा’वर विश्वास ठेवतो, तेव्हा आपली शिक्षण प्रणाली पूर्णपणे कोलमडली आहे असेच म्हणावे लागेल.
शिक्षण आपल्याला ‘प्रश्न’ विचारायला शिकवत नाही, तर केवळ ‘उत्तरं’ पाठ करायला शिकवते. या पाठ्यपुस्तकी ज्ञानामुळे आपण पदवीधर तर झालो, पण आपला ‘वैज्ञानिक दृष्टिकोन’ मात्र विकसित झाला नाही. ज्या शिक्षणाने माणसाच्या मनातील अंधार दूर होत नाही आणि जो स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करू शकत नाही, त्या कागदी पदव्यांचा उपयोग तरी काय? हा केवळ बेरोजगारीचा प्रश्न नाही, तर हा सुशिक्षित मानसिकतेच्या ‘दिवाळखोरीचा’ प्रश्न आहे.
२. संतांची शिकवण आणि कीर्तनाचा ‘इव्हेंट’: डोक्यात प्रकाश का पडत नाही?
महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे. जगद्गुरु तुकोबांनी “तीर्थी धोंडा पाणी, देव रोकडा सज्जनी” असं सांगून दगडापेक्षा माणसातील देवत्वाला महत्त्व दिलं. गाडगेबाबांनी हातात झाडू घेऊन स्वच्छतेचा आणि विवेकाचा मंत्र दिला. आजही आपल्याकडे गावोगावी कीर्तन आणि प्रवचनांचे फड रंगतात. हजारो लोक या कीर्तनांना गर्दी करतात, टाळ्या वाजवतात आणि ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’चा गजर करतात. मग प्रश्न असा पडतो की, इतक्या मोठ्या प्रमाणावर प्रबोधन होऊनही समाजाच्या, विशेषतः सुशिक्षित वर्गाच्या डोक्यात विवेकाचा प्रकाश का पडत नाही?
आजकाल कीर्तन हे ‘लोकशिक्षणाचे माध्यम’ राहण्याऐवजी अनेकदा एक ‘सांस्कृतिक इव्हेंट’ किंवा ‘मनोरंजन’ बनलं आहे का, अशी शंका येते. कीर्तनकार मांडवात अंधश्रद्धेवर टीका करतात, पण कीर्तन संपल्यावर त्याच मांडवाबाहेर लोक बुवाबाजीच्या नादाला लागतात. संतांच्या विचारांचा केवळ उदोउदो झाला, पण ते आचरणात आणण्यात आपण अपयशी ठरलो आहोत. “जे का रंजले गांजले…” म्हणणारे हात जेव्हा एखाद्या भोंदू बाबाच्या पायावर डोकं टेकवून स्वतःच्या संकटांतून सुटकेसाठी ‘चमत्काराची’ याचना करतात, तेव्हा संतांच्या अहोरात्र कष्टांचा आणि प्रबोधनाचा पराभव होतो.
कीर्तनातून मिळणारा उपदेश जर माणसाला ‘स्वयंप्रज्ञ’ बनवू शकत नसेल, तर त्या श्रवणाचा उपयोग काय? केवळ टाळ-मृदंगाच्या तालावर डोलणं म्हणजे संस्कृती जपणं नव्हे, तर संतांनी दिलेला ‘विवेकाचा विचार’ आचरणात आणणं, हीच खरी संस्कृती आहे. जेव्हा सुशिक्षित तरुण पिढी या कीर्तनांकडे केवळ एक ‘परंपरा’ म्हणून पाहते आणि प्रत्यक्ष आयुष्यात मात्र अंधश्रद्धेच्या आहारी जाते, तेव्हा समजून जावं की प्रबोधनाची मशाल विझत चालली आहे.
३. उच्चभ्रूंची भीती आणि भोंदूंचे ‘मार्केटिंग’: खरात प्रकरणाचा धडा!
’खरात प्रकरण’ हे केवळ एका बाबाचे किंवा एका कुटुंबाचे प्रकरण नाही, तर ते एका विशिष्ट ‘मानसिकतेचे’ प्रतीक आहे. आपण नेहमी म्हणतो की गरिबी आणि अज्ञानामुळे लोक अंधश्रद्धेला बळी पडतात, पण इथे चित्र उलटे आहे. ज्यांच्याकडे अद्ययावत बंगले आहेत, महागड्या गाड्या आहेत आणि ज्यांनी उच्च शिक्षण घेतले आहे, असा वर्ग या भोंदू बाबांच्या जाळ्यात जास्त का फसतो? याचे मुख्य कारण म्हणजे ‘असुरक्षितता’ आणि ‘हव्यास’.
उच्चशिक्षित वर्गात आज कमालीची स्पर्धा आहे. स्वतःच्या प्रगतीचा मत्सर, कुटुंबातील कलह, मुलांचे भवितव्य किंवा आजारपण या गोष्टींमुळे हा वर्ग मानसिकदृष्ट्या हतबल होतो. भोंदू बाबा नेमक्या याच ‘भीती’चे मार्केटिंग करतात. ते ‘विज्ञाना’पेक्षा ‘विस्मया’वर भर देतात. खरात प्रकरणात आपण पाहिले की, उच्चशिक्षित महिला आणि पुरुष एका भोंदू बाबाच्या शब्दावर इतके विसंबून राहतात की, त्यांना स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करणेही कठीण जाते. हे बाबा ‘चमत्कारा’चे खोटे आभास निर्माण करतात आणि सुशिक्षित माणसं आपल्या आयुष्याचं रिमोट कंट्रोल या बाबांच्या हातात देऊन मोकळी होतात.
जेव्हा एखादा डॉक्टर किंवा इंजिनिअर स्वतःच्या समस्या सोडवण्यासाठी वैज्ञानिक उपचारांऐवजी एखाद्या बाबाच्या ‘तोडग्यांवर’ विश्वास ठेवतो, तेव्हा समजून जावे की त्यांच्या पदव्या केवळ भिंतीवरच्या चौकटी आहेत, त्यांच्या विचारांमध्ये प्रगल्भता नाही. खरात प्रकरणाने हे सिद्ध केले की, उच्चशिक्षित वर्गाला ‘लॉजिक’ पेक्षा ‘आश्वासन’ जास्त हवे असते. हीच हतबलता भोंदू बाबांना ‘साम्राज्य’ उभं करायला मदत करते.
४. राजसत्तेचा वरदहस्त आणि प्रशासकीय डोळेझाक: रिमोट कंट्रोल कोणाच्या हातात?
खरात प्रकरणासारख्या घटनांनंतर जेव्हा एकामागून एक भोंदू बाबांची लफडी बाहेर येतात, तेव्हा सर्वात मोठा प्रश्न पडतो की, हे बाबा इतकी वर्षे हे ‘साम्राज्य’ कोणाच्या जीवावर चालवत होते? एखादा भोंदू बाबा जेव्हा स्वतःचे दरबार भरवतो, तिथे हजारो लोकांची गर्दी जमवतो आणि उघडपणे विज्ञानाला आव्हान देणारे दावे करतो, तेव्हा आपली गुप्तचर यंत्रणा, पोलीस प्रशासन आणि स्थानिक शासन झोपलेले असते का? की त्यांच्या डोळ्यांवरही अंधश्रद्धेची पट्टी बांधली गेली असते का? ‘सेटलमेंट’ चा उदय झालेला असतो.
अनेकदा या भोंदू बाबांच्या दरबारात मोठे राजकीय नेते, वरिष्ठ अधिकारी आणि प्रभावशाली व्यक्तींची हजेरी दिसते. जेव्हा सत्ताधारी किंवा विरोधी पक्षाचे नेते या बाबांच्या पाया पडतानाचे फोटो व्हायरल होतात, तेव्हा सर्वसामान्यांमध्ये “हा बाबा खराच असणार” असा चुकीचा संदेश जातो. हा ‘राजकीय राजाश्रय’ या भोंदूंचे सर्वात मोठे कवच असते. जोपर्यंत एखादी पीडित महिला किंवा ज्याच्या पोटाला पीळ पडला आहे, असा एखादा धाडसी माणूस पुढे येऊन तक्रार करत नाही, तोपर्यंत प्रशासन ‘तक्रारदाराची’ वाट पाहत बसते.
एखादे प्रकरण उजेडात आल्यावर त्या बाबाचे शेकडो गुन्हे समोर येऊ लागतात. मग प्रश्न असा पडतो की, इतका काळ हे गुन्हे का दाबले गेले? पोलीस आणि न्यायव्यवस्थेने याकडे आधीच का लक्ष दिले नाही? की या बाबांकडे असा कोणता ‘रिमोट कंट्रोल’ आहे, ज्याने संपूर्ण यंत्रणाच हतबल झाली आहे? जेव्हा रक्षकच भक्षकांच्या दरबारात मस्तक टेकवतात, तेव्हा सामान्य जनतेने न्याय कोणाकडे मागायचा? ही प्रशासकीय डोळेझाक आणि राजकीय हितसंबंधच अशा भोंदूंचे पाय अधिक घट्ट रोवायला मदत करतात.
५. डिजिटल अंधश्रद्धा आणि तरुण पिढीची दिशाभूल: रिल्सच्या दुनियेत ‘तर्क’ हरवला का?
आजची तरुण पिढी स्वतःला ‘डिजिटल नेटिव्ह’ म्हणवून घेते. हातामध्ये महागडे स्मार्टफोन, डोळ्यावर ब्रँडेड चष्मा आणि जिभेवर इंग्रजी शब्द; पण दुर्दैवाने याच पिढीच्या फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि युट्युब फीडवर ‘भोंदूगिरी’चे नवे पीक आले आहे. पूर्वी भोंदू बाबा झाडाखाली किंवा अंधाऱ्या कोठडीत दरबार भरवायचे, आज ते ‘डिजिटल स्टुडिओ’तून आपली दुकाने चालवत आहेत. ‘एका मिनिटात वशीकरण’, ‘रातोरात नशीब पालटण्याचे तोडगे’ किंवा ‘अमुक एक मेसेज १० जणांना पाठवा, चमत्कार होईल’ अशा प्रकारच्या पोस्ट्सना उच्चशिक्षित तरुणही बळी पडताना दिसतात.
सोशल मीडियावरील हे ‘डिजिटल बुवा’ अतिशय नियोजनबद्ध पद्धतीने ‘मार्केटिंग’ करतात. ते विज्ञानाचे काही शब्द वापरतात, क्वांटम फिजिक्स किंवा ऊर्जेच्या गप्पा मारतात आणि त्याआड आपली अंधश्रद्धेची पाकिटे विकतात. उच्चशिक्षित तरुण जेव्हा ‘लॉजिक’ सोडून अशा शॉर्टकटच्या मागे धावतो, तेव्हा आपली संपूर्ण शिक्षण प्रणाली आणि त्यातील ‘कौशल्यांचा अभाव’ स्पष्टपणे अधोरेखित होतो. आपण मुलांना कोडिंग शिकवलं, पण त्यांना ‘माहितीचं विश्लेषण’ करायला शिकवलं नाही.
जेव्हा एखादा इंजिनिअर तरुण स्वतःच्या नोकरीतील अपयशासाठी मेहनतीऐवजी एखाद्या बाबाच्या सांगण्यावरून ‘विशिष्ट रंगाचा खडा’ घालतो किंवा ‘डिजिटल तोडगे’ शोधतो, तेव्हा समजून जावे की तंत्रज्ञान प्रगत झाले आहे, पण मानवी मेंदू मात्र अश्मयुगीन अंधश्रद्धेतच अडकला आहे. या डिजिटल भोंदूगिरीमुळे तरुण पिढीचे वैचारिक खच्चीकरण होत असून, त्यांना वास्तवापासून दूर नेऊन ‘भ्रमाच्या’ दुनियेत ढकलले जात आहे.
६. तक्रारदाराची वाट पाहणारी व्यवस्था: समाजव्यवस्था इतकी निष्क्रिय का?
खरात प्रकरणासारखी अनेक प्रकरणे जेव्हा उजेडात येतात, तेव्हा एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. ती म्हणजे, ही भोंदूगिरी वर्षानुवर्षे उघडपणे सुरू असते, पण जोपर्यंत एखादा ‘बळी’ प्रत्यक्ष तक्रार घेऊन येत नाही, तोपर्यंत पोलीस आणि प्रशासन कोणतीही हालचाल करत नाही. आपली शासन व्यवस्था ‘प्रतिबंधात्मक’ राहण्याऐवजी केवळ ‘तक्रार-आधारित’ का झाली आहे? अशा भोंदू बाबांचे दरबार भरतात, तिथे अघोरी प्रथांचे दावे केले जातात, मग अशा वेळी आपले गुप्तचर विभाग किंवा स्थानिक प्रशासन काय करत असते?
समाजव्यवस्था इतकी भेदरलेली किंवा निष्क्रिय झाली आहे की, उघड उघड चालणारी फसवणूक आपण ‘कोणाची तरी श्रद्धा असेल’ म्हणून खपवून घेतो. एखादी पीडित महिला किंवा ज्याच्या पोटाला पोटशूळ उठतो, असा एखादा धाडसी माणूस जेव्हा स्वतःचा जीव धोक्यात घालून ही प्रकरणे बाहेर काढतो, तेव्हाच यंत्रणेला जाग येते. तोपर्यंत शासन व्यवस्था, न्यायव्यवस्था आणि समाजव्यवस्थेच्या डोळ्यांवर जणू अंधश्रद्धेची पट्टी बांधलेली असते.
जेव्हा एखादा गुन्हा उघडकीस येतो, तेव्हा त्या बाबाचे हजारो जुने कारनामे बाहेर पडू लागतात. मग प्रश्न असा पडतो की, हे बाबा इतका मोठा काळ ‘रिमोट कंट्रोल’ने यंत्रणा कशी काय चालवत होते? प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी आणि पोलिसांनी वेळीच दखल घेतली असती, तर अनेक महिलांची अब्रू आणि अनेकांचे संसार उद्ध्वस्त होण्यापासून वाचले असते. जोपर्यंत व्यवस्था ‘स्वयंप्रज्ञ’ होत नाही, तोपर्यंत असे अनेक ‘खरात’ समाजाच्या अंधारात आपले साम्राज्य चालवतच राहतील.
शेवटी, ‘खरात प्रकरण’ हे केवळ एका भोंदू बाबाचे पतन नसून, ते आपल्या संपूर्ण सामाजिक आणि शैक्षणिक व्यवस्थेसाठी धोक्याची घंटा आहे. आपण ‘डिजिटल इंडिया’च्या बाता मारतो, ‘विश्वगुरु’ होण्याचे स्वप्न पाहतो आणि ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०’ मधून कौशल्यांच्या गप्पा मारतो; पण जर आपल्या पदव्या आपल्याला ‘अंधश्रद्धेच्या’ साखळदंडातून मुक्त करू शकत नसतील, तर त्या पदव्या म्हणजे केवळ कागदाचे निर्जीव कपटे आहेत. शिक्षणाचा खरा अर्थ ‘माहिती’ साठवणे नसून, ‘विवेक’ जागृत करणे हाच असायला हवा. जर उच्चशिक्षित तरुण-तरुणी आजही चमत्काराच्या शॉर्टकटमागे धावत असतील, तर आपल्या शिक्षण प्रणालीवर ताशेरे ओढणे अनिवार्य आहे.
संतांनी कीर्तनातून जो विवेकाचा विचार दिला, तो केवळ टाळ वाजवण्यासाठी नव्हता, तर तो मेंदूत प्रकाश पाडण्यासाठी होता. शासन, प्रशासन आणि न्यायव्यवस्थेनेही ‘तक्रारदाराची’ वाट न पाहता, अशा समाजकंटकांवर वेळीच कठोर प्रहार करणे ही काळाची गरज आहे. राजकीय पाठबळामुळे पोसले जाणारे हे भोंदू बाबा समाजाच्या आरोग्यासाठी घातक आहेत. जोपर्यंत घरातून, शाळेतून आणि महाविद्यालयांतून ‘प्रश्न विचारण्याची वृत्ती’ जोपासली जात नाही, तोपर्यंत असे ‘खरात’ पुन्हा पुन्हा जन्माला येतील.
चला, पदव्यांच्या अभिमानासोबतच विवेकाची मशाल हाती घेऊया आणि संतांच्या महाराष्ट्राला या भोंदूगिरीच्या गर्तेतून बाहेर काढण्यासाठी खऱ्या अर्थाने ‘सुसंस्कृत’ आणि ‘वैज्ञानिक दृष्टिकोन’ बाळगणारे नागरिक बनूया!
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
उपप्राचार्य तथा सहा. प्राध्यापक
कवी, लेखक व साहित्यिक
जिल्हा नांदेड
==========
