मराठी साहित्यातून भाषेचा गौरव व महती
गणेश नरोत्तम पाटील (स्नेहवलयकार)
मराठी साहित्यातून भाषेचा गौरव व महती
“मराठी ही केवळ संवादाची भाषा नसून महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा, इतिहासाचा आणि अस्मितेचा आत्मा आहे.”. तिचा गौरव आणि महती विविध संत, कवी व साहित्यिकांच्या लेखनातून प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे. त्यांच्या रचनांमधून मराठीची ओजस्विता, माधुर्य, लोकाभिमुखता आणि विचारशक्ती यांचा प्रत्यय येतो. संत नामदेवांनी किर्तनातून जनप्रबोधन केले. ” नाचू किर्तनाचे रंगी।ज्ञानदिप लावू जगी।” हा महान संदेश व लोकप्रबोधनाचे कार्य मराठीतूनच झालेले दिसते. संत साहित्याने मराठीला खऱ्या अर्थाने जनभाषेचे स्थान दिले. संत ज्ञानेश्वरांनी ‘भावार्थदीपिका’ (ज्ञानेश्वरी) या ग्रंथातून भगवद्गीतेचे भाषांतर सोप्या, ओघवत्या मराठीत केले. त्यामुळे संस्कृतमधील तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना समजण्यास सुलभ झाले. संत तुकारामांच्या अभंगांमधून जीवनतत्त्व, भक्ती आणि सामाजिक प्रबोधन व्यक्त झाले. “जे का रंजले गांजले” सारख्या ओव्या आजही लोकांच्या तोंडी आहेत. संत नामदेव, एकनाथ यांनीही अभंग-भारूडांमधून मराठीला आध्यात्मिक व सामाजिक समृद्धी दिली. या संतकाव्यातून मराठीची साधेपणा आणि लोकहिताची वृत्ती दिसून येते.
शिवकालीन आणि स्वातंत्र्यपूर्व काळात मराठीने राष्ट्रप्रेम जागवले.
कवी कुसुमाग्रजांच्या ‘विशाखा’ या काव्यसंग्रहातील कवितांनी स्वातंत्र्यलढ्यास प्रेरणा दिली. लोकमान्य टिळकांच्या लेखनातून आणि ‘केसरी’ सारख्या वृत्तपत्रांतून मराठीने जनजागृतीचे कार्य केले. त्यामुळे मराठी ही संघर्षाची आणि स्वाभिमानाची भाषा ठरली. मराठी रंगभूमी व कादंबरी क्षेत्रातही भाषेचा गौरव दिसतो. पु. ल. देशपांडे यांच्या विनोदी व व्यंगात्मक लेखनातून मराठीचे चैतन्य आणि सहजता प्रकट झाली. वि. स. खांडेकर यांच्या ‘ययाति’ कादंबरीने मराठी साहित्याला जागतिक पातळीवर प्रतिष्ठा मिळवून दिली. शांता शेळके, बा. भ. बोरकर यांच्या कवितांमध्ये मराठीची काव्यात्मक गोडी आणि लयबद्धता जाणवते. लोकसाहित्य, पोवाडे, भारुडे आणि लावण्या यांमधूनही मराठीची ताकद प्रकट झाली आहे. पोवाड्यांमधील छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाचे वर्णन मराठीच्या वीररसपूर्ण शैलीचे उदाहरण आहे. लावण्या आणि लोकगीते मराठीच्या सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक आहे.
संतसाहित्यातून मराठीची महती:
संतांच्या अभंगांपासून आधुनिक कवींच्या कवितांपर्यंत मराठी भाषेचा गौरव विविध स्वरूपांत प्रकट झाला आहे. ती भक्तीची, विचारांची, संघर्षाची आणि संस्कृतीची भाषा आहे. म्हणूनच मराठी ही केवळ राज्यभाषा नसून आपल्या अस्मितेचा अभिमान आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेचा गौरव आपल्या ‘भावार्थदीपिका’ (ज्ञानेश्वरी) या ग्रंथातून अत्यंत प्रभावीपणे केला. त्या काळी धार्मिक व तत्त्वज्ञानाचे ज्ञान संस्कृतमध्ये मर्यादित होते; परंतु ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेचे तत्त्वज्ञान साध्या, ओघवत्या मराठीत मांडून ते सर्वसामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवले. ते म्हणतात, “माझा मराठीचा बोलु कवतिके । परि अमृतातेही पैजा जिंके ॥” या ओवीत त्यांनी मराठी भाषेचे माधुर्य आणि सामर्थ्य अमृतापेक्षाही श्रेष्ठ असल्याचे गौरवाने सांगितले आहे. ज्ञानेश्वरांच्या लेखनातून मराठी ही ज्ञानाची, भक्तीची आणि तत्त्वचिंतनाची समर्थ भाषा असल्याचे सिद्ध झाले. त्यांनी मराठीला लोकभाषेपासून ज्ञानभाषेपर्यंत उंचावले. त्यामुळे संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या काव्यातून मराठी भाषेची महती अभिमानाने गायली आहे.
महानुभाव साहित्यात मराठीची महती:
‘लिळाचरित्र’मध्ये महात्मा चक्रधर स्वामी (सर्वज्ञ) यांनी मराठी भाषेचे महत्त्व कृतीतून आणि उपदेशातून अधोरेखित केले आहे. त्या काळी धर्मग्रंथ व तत्त्वज्ञानाची मांडणी प्रामुख्याने संस्कृतमध्ये होत असे; परंतु सर्वज्ञांनी आपले विचार लोकांना सहज समजावेत म्हणून मराठीचा स्वीकार केला. हीच मराठीच्या महत्त्वाची जाणीव करून देणारी लिळा ठरते. एका लिळेत त्यांनी आपल्या शिष्यांना उपदेश करताना लोकभाषेतच ज्ञान द्यावे, असे सुचविले आहे. कारण लोकांना न समजणाऱ्या भाषेत सांगितलेले तत्त्वज्ञान निरुपयोगी ठरते. त्यामुळे मराठी ही सामान्य जनतेपर्यंत धर्म व तत्त्वज्ञान पोहोचवणारी समर्थ भाषा आहे, असा संदेश त्यांनी दिला.
या लिळेतून मराठीची सुलभता, स्पष्टता आणि प्रभावीपणा दिसून येतो. सर्वज्ञांनी मराठीला ज्ञानभाषेचा दर्जा देऊन तिच्या गौरवात मोलाची भर घातली. महानुभाव पंथाच्या ‘लिळाचरित्र’ ग्रंथात एक लिळा अशी येते की, महात्मा सर्वज्ञ चक्रधर स्वामी आपल्या शिष्यांना उपदेश करत होते. त्या वेळी काही विद्वानांनी संस्कृत भाषेत धर्मविचार मांडण्याचा आग्रह धरला. तेव्हा स्वामी म्हणाले की, धर्म आणि तत्त्वज्ञान हे सर्वसामान्य लोकांना समजले पाहिजे; अन्यथा त्याचा उपयोग नाही. म्हणून लोकांना सहज समजेल अशा मराठी भाषेतच उपदेश करावा.या लिळेत स्वामींचा स्पष्ट संदेश असा आहे की, ज्ञान हे काही मोजक्या लोकांचे मक्तेदारी नसून ते सर्वांसाठी आहे. त्यामुळे त्यांनी मराठीचा स्वीकार केला आणि तिला ज्ञानप्रसाराचे प्रभावी माध्यम बनवले. ही लिळा मराठी भाषेच्या सामर्थ्याचा आणि तिच्या लोकाभिमुख स्वरूपाचा पुरावा मानली जाते. त्यामुळे ‘लिळाचरित्र’ हा ग्रंथ मराठीला ज्ञानभाषेचा मान देणारा पहिला महत्त्वाचा ग्रंथ ठरतो. महानुभाव साहित्यात साती ग्रंथ मराठी भाषेचे महत्वच अधोरेखीत करतात.
कवीवर्य कुसुमाग्रजांचे साहित्यिक कार्य:
मराठी साहित्यात अनेक तेजस्वी नक्षत्रे झाली; त्यांपैकी कवीवर्य कुसुमाग्रज हे अत्यंत मानाचे स्थान मिळवलेले साहित्यिक आहेत. त्यांचे मूळ नाव ‘विष्णू वामन शिरवाडकर’ असे होते. २७ फेब्रुवारी १९१२ रोजी त्यांचा जन्म झाला. मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृती यांना समृद्ध करणारे ते एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. कवी, नाटककार, कथाकार, कादंबरीकार आणि विचारवंत अशा विविध रूपांत त्यांनी साहित्यसेवा केली. त्यांच्या लेखनातून राष्ट्रप्रेम, मानवतावाद, सामाजिक जाणीव आणि स्वातंत्र्याची तळमळ प्रभावीपणे व्यक्त झाली आहे. ‘कुसुमाग्रज’ प्रामुख्याने कवी म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या कवितांमध्ये ओज, आशयघनता आणि भावस्पर्शीता यांचा सुंदर संगम दिसतो. “विशाखा” हा त्यांचा काव्यसंग्रह विशेष प्रसिद्ध आहे. या संग्रहातील कवितांमध्ये स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा, अन्यायाविरुद्धचा आवाज आणि जनजागृतीचा संदेश आढळतो. “विश्वविक्रमा”, “किनारा”, “मारवा” इत्यादी काव्यसंग्रहांमधून त्यांनी जीवनातील विविध भावना, संघर्ष आणि आशा-निराशेचे चित्रण केले आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये शब्दांची ताकद आणि विचारांची खोली स्पष्टपणे जाणवते. स्वातंत्र्यपूर्व काळात त्यांच्या कवितांनी तरुणांमध्ये देशभक्तीची ज्वाला पेटवली. त्यामुळे त्यांचे काव्य हे केवळ साहित्य नसून प्रेरणेचे साधन ठरले.
नाटककार म्हणूनही कुसुमाग्रजांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. “नटसम्राट” हे त्यांचे सर्वात गाजलेले नाटक मराठी रंगभूमीवरील एक मैलाचा दगड मानले जाते. या नाटकात त्यांनी एका महान रंगकर्म्याच्या जीवनातील शोकांतिका अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे. नाटकातील संवाद, व्यक्तिरेखा आणि भावनिक तीव्रता यांमुळे “नटसम्राट” आजही प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवते. “आंधळ्यांची शाळा”, “राजमुकुट” यांसारख्या नाटकांमधून त्यांनी समाजातील विसंगती, अन्याय आणि मानवी स्वभावाचे पैलू उलगडले. त्यांच्या नाटकांमध्ये विचारप्रधानता आणि कलात्मकता यांचा उत्तम मिलाफ आढळतो.
कथालेखन आणि कादंबरी क्षेत्रातही कुसुमाग्रजांनी मोलाचे कार्य केले. त्यांच्या कथांमध्ये सामान्य माणसाच्या जीवनातील सुख-दुःख, संघर्ष आणि सामाजिक विषमता यांचे वास्तव चित्रण आढळते. त्यांनी समाजातील दुर्बल घटकांबद्दल सहानुभूती व्यक्त केली. त्यांच्या लेखनातून मानवी मूल्यांचे जतन आणि सामाजिक परिवर्तनाची गरज अधोरेखित होते. त्यांची भाषा साधी, ओघवती आणि प्रभावी आहे. त्यामुळे त्यांचे साहित्य सर्वसामान्य वाचकांनाही सहज समजते.कुसुमाग्रज हे केवळ साहित्यिक नव्हते, तर ते एक सामाजिक भान असलेले विचारवंत होते. त्यांनी आपल्या लेखनातून समानता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांचा पुरस्कार केला. अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा त्यांच्या साहित्यामधून मिळते. त्यांच्या लेखनात मानवतेचा गहिरा स्वर आहे. म्हणूनच त्यांचे साहित्य काळाच्या कसोटीवर टिकले आहे आणि आजही ते तितकेच समकालीन वाटते.त्यांच्या साहित्यिक कार्याची दखल राष्ट्रीय स्तरावरही घेतली गेली. १९८७ साली त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. तसेच पद्मभूषण आणि इतर अनेक पुरस्कारांनी त्यांना गौरविण्यात आले. हे सन्मान त्यांच्या साहित्यिक कर्तृत्वाची पावती आहेत. त्यांच्या जयंतीदिनी महाराष्ट्रात “मराठी भाषा गौरव दिवस” साजरा केला जातो, ही बाब त्यांच्या कार्याचा सर्वोच्च सन्मान दर्शवते.
सारांश:
संत साहित्य, वारकरी व महानुभाव साहित्य तसेच तंत काव्य पोवाडे, लावणी शिवाय भारुडे, किर्तन शिवकालीन बखरी, पोवाडे, पत्र, यातून मराठी बहरत गेली. अनेक कवी साहित्यिकांच्या लेखणीतून कविता, नाटक, कथा, चरित्र, आत्मचरित्र, कादंबरी अशा विविध साहित्यप्रकारातून मराठीने आपले स्वतंत्र अस्तीत्व व आस्मिता टिकवून ठेवत मराठी भाषा व मराठी साहित्य समृध्द केले. कवीवर्य कुसुमाग्रजांचे साहित्यिक कार्य हे मराठी साहित्याचा अमूल्य ठेवा आहे. त्यांनी आपल्या लेखनातून समाजाला विचार करायला लावले, अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा दिली आणि मानवी मूल्यांची जपणूक करण्याचा संदेश दिला. त्यांच्या कविता, नाटके आणि कथा आजही तितक्याच प्रभावी वाटतात. त्यामुळे कुसुमाग्रज हे केवळ एका काळाचे साहित्यिक नसून सर्वकाळासाठी प्रेरणादायी ठरलेले एक महान साहित्यपुरुष आहेत. त्यांच्या कार्यामुळे मराठी साहित्य समृद्ध झाले आहे आणि पुढील पिढ्यांसाठी ते सदैव प्रेरणास्थान राहतील.
गणेश नरोत्तम पाटील (स्नेहवलयकार)
पर्यवेक्षक,वल्लभ विद्यामंदिर पाडळदा
ता.शहादा जि.नंदुरबार
==============
