मायबोलीचा वनवास की आपलाच विरंगुळा?
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
मायबोलीचा वनवास की आपलाच विरंगुळा?
मराठी भाषा दिनाचे आत्मचिंतन….!!
‘मराठी’ म्हणजे केवळ अक्षरांची जुळणी नव्हे, तर ती सह्याद्रीच्या काळजातून उमटलेली गर्जना आणि ज्ञानेश्वरांच्या ‘अमृताची’ रसाळ गोडी आहे. २७ फेब्रुवारीचा सूर्य उगवतो तोच मुळी मराठीच्या अभिमानाचा अबीर-गुलाल उधळत! पण आज हा उत्सव साजरा करताना मनात एक शल्य बोचते. आपल्या मायबोलीचे हे कौतुक खरोखरच ‘भक्ती’ आहे, की केवळ एका दिवसाचा ‘विरंगुळा’?
दुर्दैवाने, ज्या भाषेने आपल्याला संस्कारांचे लेणे दिले, तीच मायबोली आज स्वकीयांच्याच अनास्थेमुळे ‘वनवास’ भोगत आहे. घराच्या उंबरठ्यावर इंग्रजीचे तोरण बांधताना आपण मराठीची तुळस सुकवून टाकली का? भाषेचा अभिमान केवळ ‘स्टेटस’वर मिरवण्यासाठी नसून तो श्वासाइतका नैसर्गिक असायला हवा. हा लेख म्हणजे केवळ उत्सवाचे ढोल नव्हे, तर मराठी मनाला स्वतःच्या अस्मितेचा जाब विचारणारी एक ‘साहित्यिक साद’ आहे.
कविश्रेष्ठ कुसुमाग्रज आणि शब्दांचे तेज: उत्सवामागची प्रेरणा
‘कुसुमाग्रज ऊर्फ वि. वा. शिरवाडकर’ हे केवळ एक कवी नव्हते, तर ते मराठी भाषेच्या आत्मसन्मानाचे ‘धगधगते अग्निकुंड’ होते. ज्या काळी मराठी माणूस स्वतःच्या भाषेबद्दल संभ्रमात होता, त्या काळात कुसुमाग्रजांनी आपल्या लेखणीतून मराठीला ‘राजवैभव’ प्राप्त करून दिले. त्यांच्या ‘विशाखा’ मधील कविता केवळ शब्द नव्हत्या, तर त्या पारतंत्र्याच्या अंधाराला छेदणाऱ्या ‘विजेच्या रेघा’ होत्या. त्यांच्या शब्दांत जसा सह्याद्रीचा कडा होता, तसाच सामान्यांच्या डोळ्यांतील पाण्याचा ओलावाही होता.
आज आपण त्यांचा जन्मदिन ‘मराठी भाषा गौरव दिन’ म्हणून साजरा करतो, कारण त्यांनी आपल्याला शिकवलं की, भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसते, तर ती तुमच्या अस्तित्वाची ‘ओळख’ असते. मराठी ही ‘भिकाऱ्याची झोळी’ नसून ‘राणीची पालखी’ आहे, हा विचार त्यांनी प्रस्थापित केला. पण आज त्यांच्या प्रतिमेला हार घालताना आपण त्यांच्या शब्दांची धार विसरलो आहोत का? कुसुमाग्रजांना अभिप्रेत असलेली मराठी ही झुकलेली किंवा लाचार मराठी नव्हती, तर ती ताठ कण्याचा कणा असणारी ‘मर्द मराठी’ होती. त्यांच्या स्मृतीला अभिवादन करणे म्हणजे, केवळ औपचारिकता नव्हे, तर त्यांच्या लेखणीतील तो ओजस्वी स्वाभिमान आपल्या जगण्यात उतरवणे, हाच खऱ्या अर्थाने या दिनाचा गौरव ठरेल.
इंग्रजीची अट आणि मराठीची ओढ : व्यवहारीकतेचा सुवर्णमध्य:
आजचं जग हे स्पर्धेचं आणि जागतिकीकरणाचं आहे, हे नाकारता येणार नाही. इंग्रजी ही आजच्या काळाची ‘पोटाची भाषा’ बनली आहे, हे सत्य मान्य करायलाच हवे. पण पोटाची भूक भागवण्यासाठी आपण आपल्या ‘आत्म्याची भाषा’ गहाण ठेवायची का? हा आजचा खरा प्रश्न आहे. आपण इंग्रजीला ज्ञानाची खिडकी समजण्याऐवजी तिलाच आपल्या घराचा ‘मालक’ बनवून बसलो आहोत. इंग्रजी येणं हे प्रगतीचं लक्षण नक्कीच आहे, पण मराठी न येणं हे भूषणास्पद नसून तो आपल्या ‘सांस्कृतिक दिवाळखोरीचा’ पुरावा आहे.
व्यवहारासाठी परकीयांची भाषा जरूर शिकावी, पण विचारांसाठी आणि भावनांसाठी मायबोलीचाच आधार घ्यायला हवा. जो माणूस परक्या भाषेचा आव आणून स्वतःच्या मातीशी नातं तोडतो, तो त्या वृक्षासारखा असतो ज्याला फुलं तर प्लास्टिकची आहेत, पण मुळं मात्र जमिनीशी जोडलेली नाहीत. इंग्रजीची अट ही केवळ संवादापुरती असावी, ती आपल्या अस्मितेवर घाला घालणारी नसावी. पोटासाठी ‘करियर’ची भाषा हवीच, पण हृदयाच्या समाधानासाठी, आईच्या मायेसाठी आणि संचिताच्या वारशासाठी ‘मराठीची ओढ’ असणं हेच खऱ्या समृद्धीचं लक्षण आहे. हा सुवर्णमध्य ज्याला साधता आला, त्यालाच मराठीचा ‘गौरव’ खऱ्या अर्थाने उमजला आहे.
घराघरातील ‘मराठी’ संस्कारांचे बाळकडू: हरवलेली पाळेमुळे
कुटुंब ही भाषेची पहिली ‘पाठशाळा’ असते आणि आईची कुशी हे भाषेचे पहिले ‘पीठ’. पण दुर्दैवाने, आज मराठी घराघरांतून मायबोलीचा शब्दांमृत आटत चालला आहे. आपण आपल्या पाल्यांना महागड्या इंग्रजी शाळांत प्रवेश मिळवून दिला, यात गैर काहीच नाही; पण त्या नादात त्यांच्या कोवळ्या जिभेवर मायमराठीचा ‘मराठमोळा’ संस्कार करायला आपण विसरलो आहोत. ज्या घरात ज्ञानेश्वरीची ओवी गुंजायची, तिथे आता केवळ ‘राईम्स’चे कृत्रिम स्वर ऐकू येतात.
मुलांनी जागतिक नागरिक व्हावे, पण आपल्या मुळांशी असलेले त्यांचे नाते तुटता कामा नये. संस्कारांचे हे ‘बाळकडू’ केवळ शाळेत मिळत नसते, ते घरातील संवादातून, आजीच्या गोष्टींतून आणि आजोबांच्या भूपाळीतून मिळत असते. इंग्रजी ही ‘माहितीची’ भाषा असू शकते, पण मराठी ही ‘मायेची’ भाषा आहे. जेव्हा आपण घरात जाणीवपूर्वक मराठी टाळून इंग्रजीचा मुखवटा चढवतो, तेव्हा आपण एका संपूर्ण पिढीला त्यांच्या गौरवशाली वारशापासून ‘अनाथ’ करत असतो. भाषेचा वृक्ष घराच्या अंगणात फुलवायचा असेल, तर त्याला रोजच्या बोलीभाषेचे पाणी आणि वाचनाचे खत मिळणे आवश्यक आहे. जर घराचा पायाच मराठी असेल, तरच त्यावर जगज्जेतेपदाचा कळस मराठी अस्मितेसह चढवता येईल.
‘मिंग्लिश’चा कॅन्सर आणि भाषेची शुद्धता: अस्मितेचा विद्रुप चेहरा
आजच्या तंत्रस्नेही युगात मराठी भाषेला एक नवा आणि भयंकर आजार जडला आहे, तो म्हणजे ‘मिंग्लिश’. मराठी शब्द आणि इंग्रजी लिपी यांच्या या विचित्र भेसळीमुळे आपली मायबोली आपला मूळ चेहरा हरवून बसली आहे. व्हॉट्सॲप आणि फेसबुकवर लिहिताना केवळ ‘कंटाळा येतो म्हणून’ किंवा ‘वेळ वाचवण्यासाठी’ आपण मराठी शब्दांचे जे विद्रुपीकरण करतो, तो आपल्या संस्कृतीवर केलेला नकळत आघात आहे. ‘कसा आहेस?’ ऐवजी ‘Kasa ahes?’ लिहिणे हा केवळ तांत्रिक बदल नसून, तो आपल्या लिपीचा पराभव आहे.
मराठी भाषेची ‘देवनागरी’ लिपी ही शास्त्रीयदृष्ट्या जगातील सर्वात समृद्ध लिपींपैकी एक आहे. पण आजच्या नेटकऱ्यांना ही लिपी वापरण्याची लाज वाटते की भीती, हेच कळत नाही. ‘शुभ सकाळ’ म्हणण्याऐवजी ‘GM’ म्हणणं आणि ‘भावपूर्ण श्रद्धांजली’ ऐवजी ‘RIP’ वापरणं, हा आपल्या भाषेच्या समृद्धीचा ‘सांस्कृतिक कॅन्सर’ आहे. भाषेची शुद्धता ही केवळ व्याकरणापुरती मर्यादित नसते, तर ती तिच्या सौंदर्याचा अविभाज्य भाग असते. आपण जर आज आपली लिपी आणि शुद्ध शब्द जपले नाहीत, तर पुढच्या पिढीला मराठी केवळ ‘ऐकीव’ भाषा म्हणून उरेल. भाषेचा आदर करायचा असेल, तर तो तिच्या शुद्ध रूपातच व्हायला हवा, कारण भेसळ ही अन्नाची असो वा भाषेची, ती शेवटी विनाशालाच कारणीभूत ठरते.
मराठी साहित्य, नाट्य आणि सिनेमा – आपली गुंतवणूक कुठे?
एखादी भाषा फक्त बोलून जगत नाही, तर ती ‘वाचून’ आणि ‘पाहून’ समृद्ध होत असते. मराठी साहित्याला ज्ञानेश्वर – तुकारामांपासून ते पु. ल. देशपांडे आणि गदिमांपर्यंत लाभलेली परंपरा जागतिक तोडीची आहे. पण प्रश्न असा उरतो की, या समृद्ध वारशाचे आपण केवळ ‘वारसदार’ आहोत की ‘वाचक’ सुद्धा आहोत? आज आपण हजारो रुपये खर्च करून परकीय चित्रपट पाहतो, पण एखादं चांगलं मराठी नाटक पाहायला किंवा पुस्तक विकत घ्यायला आपल्या खिशातली ‘नाणी’ आणि मनातली ‘वेळ’ दोन्ही आखडती घेतली जातात.
आपल्या संस्कृतीची गुंतवणूक ही केवळ सोन्या-नाण्यात नसून ती आपल्या साहित्यात असायला हवी. जो समाज आपल्या लेखकांचा, कवींचा आणि कलाकारांचा सन्मान करत नाही, तो समाज वैचारिकदृष्ट्या ‘कफल्लक’ होतो. मराठी नाटकं आणि चित्रपट जर मराठी माणसानेच पाहिले नाहीत, तर त्या कलाकृतींनी तग धरायचा कोणाच्या जोरावर? केवळ २७ फेब्रुवारीला कवितांच्या ओळी ‘कॉपी-पेस्ट’ करून मराठी टिकणार नाही. मराठी टिकवायची असेल, तर वर्षभरात किमान दोन-चार मराठी पुस्तकं विकत घेण्याची आणि सहकुटुंब मराठी नाटक पाहण्याची ‘गुंतवणूक’ आपल्याला करावीच लागेल. भाषेचा कणा तिचा साहित्यिक आणि सांस्कृतिक व्यवहार असतो; तो जर मोडला, तर मराठीचा डोलारा कोसळायला वेळ लागणार नाही.
नवी पिढी आणि मराठीचा वारसा: उद्याचे संचित
कोणतीही भाषा तेव्हाच अमर होते, जेव्हा ती पुढच्या पिढीच्या रक्तात भिनते. आज आपल्या मुलांना ‘जागतिक नागरिक’ बनवण्याच्या ओढीत आपण त्यांच्या पायाखालची स्वतःच्या मातीचा आधार तर काढून घेत नाही ना? महागड्या शाळांमधून त्यांनी इंग्रजीचे ज्ञान जरूर मिळवावे, पण आईच्या मायेची ‘मराठी’ त्यांच्या जिभेवर खेळायलाच हवी.
पालक म्हणून आपली ही जबाबदारी आहे की, पाल्यांच्या कोवळ्या मनात मायबोलीचे ‘बाळकडू’ पेरावे. ज्या पिढीकडे स्वतःच्या भाषेचा वारसा नसतो, ती पिढी वैचारिकदृष्ट्या ‘पोरकी’ होते. आपल्या लेकरांना या अनाथपणापासून वाचवण्यासाठी, त्यांच्या मनात मराठीचा न्यूनगंड नव्हे, तर ‘गर्व’ रुजवायला हवा. तरच मराठीचा हा वटवृक्ष पुढच्या पिढ्यांना आपली शीतल सावली देऊ शकेल.
लेखाचा शेवट करताना पुन्हा एकदा आपण आरशासमोर उभं राहण्याची गरज आहे. २७ फेब्रुवारीचा हा सोहळा म्हणजे केवळ दिवसाचा ‘विरंगुळा’ नसावा, तर तो आपल्या निद्रिस्त अस्मितेचा ‘पुनर्जन्म’ असावा. “मराठी भाषा ही केवळ कागदावरची मुळाक्षरं नसून आपल्या रक्तातील एक चैतन्यदायी लहर आहे”. जर आपण तिला केवळ उत्सवापुरती मर्यादित ठेवली, तर ती इतिहासाच्या संग्रहालयातील एक ‘वस्तू’ बनून राहील.
मायबोलीचा ‘वनवास’ संपवायचा असेल, तर आपल्याला तिला आपल्या जगण्याचा श्वास बनवावा लागेल. ती बाजारात ताठ मानेने बोलली गेली पाहिजे आणि मनामनांत अभिमानाने जपली पाहिजे. मराठी जगवणं म्हणजे परभाषेचा द्वेष नव्हे, तर आपल्या ‘आई’चा सन्मान करणं आहे. ज्या दिवशी मराठी बोलताना संकोच नाही, तर ‘रुबाब’ जाणवेल, तोच खऱ्या अर्थाने सुदिन! चला, केवळ मराठी दिनाचा ढोल न वाजवता, मराठी ‘जगण्याचा’ संकल्प करूया!
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
कवी, लेखक तथा साहित्यिक
पानसरे महाविद्यालय, अर्जापूर
जिल्हा नांदेड
