‘ती’चं स्वातंत्र्य हक्कांचा उत्सव की, केवळ नावाचा सन्मान?
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव) कवी, लेखक तथा साहित्यिक जि. नांदेड
‘ती’चं स्वातंत्र्य हक्कांचा उत्सव की, केवळ नावाचा सन्मान?
मानवी संस्कृतीच्या प्रवासात ‘स्वातंत्र्य’ या शब्दाने अनेक क्रांती घडवल्या. विशेषतः ‘स्त्री स्वातंत्र्य’ हा विषय आधुनिकतेच्या व्यासपीठावर मोठ्या दिमाखात मांडला गेला. घराच्या उंबरठ्यापासून ते अंतराळातील झेपेपर्यंत आज स्त्रीचं अस्तित्व लखलखताना दिसतंय. आपण दरवर्षी महिला दिन साजरे करतो, तिच्या कर्तृत्वाचा गौरव करतो आणि हक्कांचे मोठे उत्सवही मांडतो. पण, या चकचकीत उत्सवांच्या गर्दीत एक प्रश्न वारंवार डोकं वर काढतो. हे स्वातंत्र्य खरोखरच तिच्या जगण्याचा श्वास बनलंय, की तो केवळ एक ‘नावाचा सन्मान’ ठरलाय?
आजची स्त्री शिक्षित झाली, ती आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी झाली, तिला मतदानाचा अधिकार मिळाला; मात्र तिच्या मनाच्या आणि निर्णयांच्या स्वातंत्र्याचं काय? आजही स्वातंत्र्याची व्याख्या अनेकदा सोयीनुसार बदलली जाते. कुणी याला ‘स्वैराचार’ म्हणतं, तर कुणी याला केवळ ‘पाश्चात्य अंधानुकरण’ मानतं. या गोंधळात स्त्रीचं नेमकं स्वातंत्र्य मात्र कुठेतरी हरवून गेल्यासारखं वाटतं. हा लेख म्हणजे केवळ तिच्या हक्कांची मांडणी नसून, स्वातंत्र्याच्या नावाखाली समाजात पसरलेले गैरसमज आणि त्यामागचं दाहक वास्तव यांचा वेध घेणारा एक ‘वैचारिक आरसा’ आहे. आपण खऱ्या अर्थाने तिला मुक्त आकाश दिलंय, की आजही तिच्या पंखांना ‘अपेक्षांच्या’ अदृश्य दोरीने बांधून ठेवलंय, याचा शोध घेण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे.
१. स्वातंत्र्याचा मुखवटा आणि वास्तवातील बेड्या: आर्थिक सबलीकरण की केवळ कामाचा बोजा?
आजची स्त्री घराबाहेर पडली आहे, ती शिकली आहे आणि मोठ्या पदांवर कार्यरत आहे, हे चित्र पाहताना वरकरणी सर्व काही आलबेल वाटते. पण या ‘स्वातंत्र्याचा मुखवटा’ जर बाजूला सारून पाहिले, तर वास्तवातील बेड्या आजही तिच्या पायात घट्ट असल्याचे जाणवते. स्त्री आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी झाली असली, तरी तिच्या कमाईवर तिचा स्वतःचा अधिकार किती असतो? आजही अनेक घरांत तिचा पगार, तिची गुंतवणूक आणि तिचे आर्थिक व्यवहार यांचे निर्णय घरातील पुरुषच घेताना दिसतात. हे कसले स्वातंत्र्य?
दुसरीकडे, नोकरी करणाऱ्या स्त्रीवर आज ‘दुहेरी ओझ्याचा’ डोंगर आहे. बाहेरच्या जगात पुरुषांच्या बरोबरीने काम करून थकल्यानंतर, घरात शिरताच तिनेच गृहिणीच्या सर्व पारंपरिक जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात, अशी समाजाची अपेक्षा असते. ऑफिसमध्ये ती ‘बॉस’ असली तरी घरात मात्र ती आजही त्याच जुन्या चौकटीत अडकलेली असते. याला आपण स्वातंत्र्य म्हणणार की, तिच्यावर लादलेला आधुनिक गुलामगिरीचा एक प्रकार? जोपर्यंत तिच्या कष्टाचा वाटा उचलायला आणि तिच्या निर्णयांचा आदर करायला घरची मानसिकता तयार होत नाही, तोपर्यंत तिचे हे स्वातंत्र्य केवळ एक ‘मुखवटा’च ठरेल.
२. चुकीचे गैरसमज: स्वैराचार म्हणजे स्वातंत्र्य नव्हे!
‘स्वातंत्र्य’ या शब्दाचा अर्थ जितका उदात्त आहे, तितकाच तो सध्याच्या काळात चुकीच्या पद्धतीने अर्थावला जात आहे. आजच्या चंगळवादी युगात, पाश्चात्य संस्कृतीचे अंधानुकरण करणे, अमर्याद व्यसनाधीनता किंवा कौटुंबिक आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या झटकणे म्हणजे ‘स्वातंत्र्य’, असा एक घातक गैरसमज तरुण पिढीमध्ये मूळ धरत आहे. पण आपण हे विसरता कामा नये की, स्वातंत्र्य हे नेहमी ‘विवेका’च्या सोबतीने येते.
खरे स्वातंत्र्य हे स्वैराचाराला खतपाणी घालणारे नसावे. केवळ तोकडे कपडे घालणे किंवा रात्री उशिरापर्यंत पार्ट्या करणे म्हणजे प्रगती नव्हे. स्त्री स्वातंत्र्य म्हणजे पुरुषांच्या ‘व्यसनांचे’ किंवा त्यांच्या ‘चुकीच्या सवयींचे’ अनुकरण करणे नसून, पुरुषांच्या ‘बुद्धिमत्तेशी’ आणि ‘कर्तृत्वाशी’ बरोबरी करणे होय. जेव्हा स्वातंत्र्याच्या नावाखाली नैतिक मूल्यांची पायमल्ली होते, तेव्हा त्यातून क्रांती नाही तर वैचारिक अध:पतन घडते. आपल्या महान संस्कृतीचा आणि संस्कारांचा पाया भक्कम ठेवून जेव्हा स्त्री स्वतःचे कर्तृत्व सिद्ध करते, तेव्हाच त्या स्वातंत्र्याला खऱ्या अर्थाने अर्थ प्राप्त होतो. स्वातंत्र्याचा अर्थ ‘स्वैच्छिक शिस्त’ असा घ्यायला हवा, ‘स्वैराचार’ असा नाही.
*३. कौटुंबिक मानसिकतेचा अडसर: विचारांची जुनी चौकट आणि आधुनिकतेचा संघर्ष
स्त्री कितीही शिकली, प्रगत झाली किंवा जागतिक स्तरावर तिने नाव कमावले, तरी आजही आपल्या समाजातील ‘कौटुंबिक मानसिकता’ बदलायला तयार नाही. अनेक घरांमध्ये मुलगा आणि मुलगी यांच्यासाठी स्वातंत्र्याचे निकष आजही वेगवेगळे आहेत. मुलाने उशिरा येणे हे ‘स्वातंत्र्य’ मानले जाते, पण मुलीने दहा मिनिटे उशीर केला तरी तिच्या चारित्र्यावर संशय घेतला जातो. ही दुटप्पी मानसिकता स्त्रीच्या प्रगतीतील सर्वात मोठा अडसर आहे.
शिक्षित कुटुंबांमध्येही ‘सून’ म्हणून येणाऱ्या मुलीकडून आजही त्याच जुन्या, पारंपरिक आणि सोशिकतेच्या भूमिकेची अपेक्षा केली जाते. तिने तिची स्वप्ने, तिचे करिअर आणि तिची आवड बाजूला सारून केवळ कुटुंबाच्या गरजांनाच प्राधान्य द्यावे, हा अलिखित नियम आजही कायम आहे. जोपर्यंत घरातील पुरुष वर्ग आणि विशेषतः सासरची माणसे स्त्रीला एक ‘व्यक्ती’ म्हणून स्वीकारत नाहीत, तोपर्यंत बाहेरच्या जगात तिने मिळवलेले यश तिला घरात समाधान देऊ शकत नाही. घराची चौकट जोपर्यंत तिच्या विचारांना सामावून घेण्याइतकी मोठी होत नाही, तोपर्यंत तिचे स्वातंत्र्य हे केवळ उंबरठ्याबाहेरचेच स्वातंत्र्य ठरेल.
४. सुरक्षिततेचा प्रश्न: स्वातंत्र्यापुढील सर्वात मोठे आव्हान
“खरे स्वातंत्र्य हे केवळ कागदावरील कायद्यांमध्ये नसते, तर ते समाजात वावरताना मिळणाऱ्या निर्भयतेत असते”. आज आपण स्त्रीला ‘समान हक्क’ दिले आहेत, पण तिला ‘समान सुरक्षितता’ देऊ शकलो आहोत का? हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे. जेव्हा एखाद्या तरुणीला किंवा महिलेला रात्रीच्या वेळी रस्त्यावरून चालताना भीती वाटते, किंवा कामाच्या ठिकाणी तिला असुरक्षिततेचा सामना करावा लागतो, तेव्हा तिचे ते ‘स्वातंत्र्य’ फिके पडते.
स्त्रीच्या स्वातंत्र्याला ‘वेळेचे’ आणि ‘जागेचे’ बंधन घालणारा आपला समाज आहे. आजही घराबाहेर पडलेल्या लेकीची आई जोपर्यंत ती घरी परतत नाही, तोपर्यंत उंबरठ्यावर डोळे लावून बसलेली असते. हे कसले स्वातंत्र्य, जिथे पावलोपावली संकटाची टांगती तलवार असते? जोपर्यंत स्त्रीला या देशात निर्भयपणे, कोणत्याही दहशतीशिवाय वावरता येत नाही, तोपर्यंत आपण साजरे केलेले सर्व ‘हक्कांचे उत्सव’ हे केवळ देखावा ठरतील. खऱ्या स्वातंत्र्याची सुरुवात ही स्त्रीच्या सुरक्षिततेतून व्हायला हवी. सुरक्षितता नसेल, तर हक्क असूनही ते वापरण्याची हिंमत समाज तिला देऊ शकत नाही.
५. स्वत्व हरवलेली आधुनिक स्त्री: ‘सुपरवुमन’ होण्याच्या नादात स्वतःचा विसर!
आजच्या आधुनिक युगात स्त्रीवर ‘सर्वगुणसंपन्न’ असण्याचे एक अदृश्य दडपण आहे. तिला एक यशस्वी करिअर घडवायचे आहे, घराची चूल आणि मूलही सांभाळायचे आहे आणि समाजात आपली एक प्रतिष्ठाही टिकवायची आहे. या ‘सुपरवुमन’ होण्याच्या शर्यतीत ती स्वतःचे ‘स्वत्व’ (Self-identity) हरवून बसली आहे का? हा एक गंभीर प्रश्न आहे.
कुटुंबाच्या सुखासाठी स्वतःच्या आवडीनिवडींचा त्याग करणे, ही आपल्याकडील स्त्रियांची सहज प्रवृत्ती असते. पण आजची सुशिक्षित स्त्री जेव्हा घराबाहेरच्या जगात स्पर्धा करते, तेव्हा तिला तिप्पट कष्ट करावे लागतात. ऑफिसचे टेन्शन आणि घरच्या जबाबदाऱ्या या दोन्ही आघाड्यांवर लढताना तिची मानसिक आणि शारीरिक घुसमट होत आहे. तिला स्वातंत्र्य मिळाले आहे, पण त्या स्वातंत्र्याचा आनंद घ्यायला तिच्याकडे ‘वेळ’ उरलेला नाही. स्वतःसाठी जगणे, स्वतःच्या छंदांना वेळ देणे आणि स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेणे हे तिच्यासाठी दुय्यम ठरत आहे. दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करता करता तिचे स्वतःचे अस्तित्व केवळ एक ‘कर्तव्य पार पाडणारी यंत्रणा’ बनून राहू नये, हे आजच्या स्वातंत्र्याचे सर्वात मोठे आव्हान आहे.
शेवटी ’ती’चं स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ कायद्याने दिलेले हक्क किंवा भाषणांमधले शब्द नव्हेत, तर ते एक ‘सामाजिक आचरण’ आहे. जोपर्यंत आपण स्त्रीला एक ‘भोगवस्तू’ किंवा केवळ ‘जबाबदारी’ न मानता एक स्वतंत्र ‘व्यक्ती’ म्हणून स्वीकारत नाही, तोपर्यंत स्वातंत्र्याचा हा प्रवास अपूर्णच राहील. स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ हा तिला स्वतःचे निर्णय घेण्याची मोकळीक देणे आणि त्या निर्णयांचा सन्मान करणे, यातच दडलेला आहे.
केवळ हक्कांचा उत्सव साजरा करून चालणार नाही, तर आपल्याला आपल्या घरातील मुलांवर असे संस्कार करावे लागतील, जिथे ‘ती’चा सन्मान हा उपकार नसून ती एक सहज वृत्ती असेल. स्त्रीनेही स्वातंत्र्याचा अर्थ समजून घेताना, ‘अधिकार’ आणि ‘कर्तव्य’ यांचा समतोल राखणे गरजेचे आहे. ज्या दिवशी एखाद्या स्त्रीला घराबाहेर पडताना सुरक्षिततेची चिंता करावी लागणार नाही आणि घरात वावरताना स्वतःच्या अस्तित्वासाठी संघर्ष करावा लागणार नाही, तीच खरी ‘सन्मानाची नवी पहाट’ असेल. चला तर मग, स्त्री स्वातंत्र्याला केवळ नावापुरता सन्मान न देता, तिला तिचं हक्काचं आभाळ मिळवून देण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करूया!
प्रा. डॉ. गोविंद पांडुरंग चौधरी (देव)
कवी, लेखक तथा साहित्यिक
जि. नांदेड
========
