महाराष्ट्र: सांस्कृतिक वारसा ते जागतिक महास्वप्न
संजय गरबड मराठे उल्हासनगर, ठाणे.
महाराष्ट्र: सांस्कृतिक वारसा ते जागतिक महास्वप्न
मराठी मातीची जडणघडण आणि भविष्यातील महाराष्ट्राचे स्वरूप याचा विचार करताना, हा प्रदेश केवळ भौगोलिक सीमांचा समूह नसून, तो विचारांच्या क्रांतीची आणि कष्टाच्या घामातून नंदनवन फुलवणारी एक जिवंत प्रयोगशाळा आहे. महाराष्ट्राच्या या सांस्कृतिक आणि वैचारिक प्रवासाचा पाया संत ज्ञानेश्वरांनी रचला. “पसायदानाच्या” माध्यमातून संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणाची आणि ‘खळांची व्यंकटी’ सांडण्याची भाषा करणाऱ्या ज्ञाऊलींनी मराठी भाषेला अमृताशी पैजा जिंकण्याचे सामर्थ्य दिले. इथूनच खऱ्या अर्थाने मराठी अस्मितेचा आणि “महाराष्ट्र धर्माचा” उगम झाला, जो पुढे जाऊन सामाजिक न्यायाचा आधार बनला.
याच आध्यात्मिक अधिष्ठानाला संत तुकारामांनी आपल्या रोखठोक अभंगांतून व्यावहारिक आणि विद्रोही रूप दिले. “जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले” हा तुकोबांचा विचार आजही महाराष्ट्राच्या संवेदनशील समाजमनाचा मूळ मंत्र आहे. तुकोबांनी दांभिकतेवर प्रहार करत सामान्य माणसाला स्वाभिमानाने जगण्याची शिकवण दिली. याच वैचारिक वारशाचा सुवर्णकाळ म्हणजे युगपुरुष छत्रपती शिवाजी महाराजांचे ‘स्वराज्य’. महाराजांनी केवळ किल्ले जिंकले नाहीत, तर रयतेच्या मनात स्वातंत्र्याचे स्फुल्लिंग चेतवले. अठरापगड जाती-धर्माच्या अठरा हजार हातांना एकत्र आणून त्यांनी उभा केलेला महाराष्ट्र हा आजही जगासाठी सुशासन, व्यवस्थापन आणि न्यायाचा सर्वश्रेष्ठ आदर्श आहे.
स्वराज्याच्या या वारशाला आधुनिक काळात लोकशाहीच्या चौकटीत प्रबळ करण्यासाठी १०६ हुतात्म्यांच्या बलिदानातून आणि आचार्य अत्रे, शाहीर अमर शेख यांच्यासारख्या धुरिणांच्या संघर्षातून ‘संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ’ उभी राहिली. १ मे १९६० रोजी जेव्हा यशवंतराव चव्हाणांनी संयुक्त महाराष्ट्राचा मंगल कलश आणला, तेव्हा खऱ्या अर्थाने मराठी अस्मितेचा नवा सूर्योदय झाला. पण आज जेव्हा आपण एकविसाव्या शतकाच्या तिसऱ्या दशकात उभे आहोत, तेव्हा भविष्यातील महाराष्ट्राचे जे ‘महास्वप्न’ आपण पाहतो, तिथे प्रगत तंत्रज्ञान आणि मानवी मूल्ये यांचा सुंदर मिलाफ होणे हीच काळाची गरज आहे.
भविष्यातील महाराष्ट्राच्या जडणघडणीचा सर्वात महत्त्वाचा स्तंभ म्हणजे बळीराजाचे सक्षमीकरण होय. महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा आत्मा असलेल्या शेतकऱ्यासाठी शेती हा केवळ नशिबावर अवलंबून असलेला व्यवसाय न राहता, तो एक विज्ञाननिष्ठ उद्योग बनायला हवा. अभ्यासात्मक शेतीची संकल्पना प्रत्येकाच्या बांधावर पोहोचणे अनिवार्य आहे. माती परीक्षण, इस्रायली पद्धतीचे ठिबक सिंचन आणि ड्रोनद्वारे फवारणी यांसारख्या आधुनिक तंत्रांचा वापर करून कमी पाण्यात जास्तीत जास्त उत्पन्न घेणारा महाराष्ट्र आपल्याला घडवायचा आहे. शेतकऱ्याचा माल थेट जागतिक बाजारपेठेत पोहोचवण्यासाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्म सज्ज असावेत आणि ग्रामीण भागात शेतीमाल प्रक्रिया केंद्रे उभारली जावीत. जेव्हा उन्हात राबणारा माझा बाप सुखी होईल, तेव्हाच महाराष्ट्र खऱ्या अर्थाने सुजलाम् सुफलाम् होईल.
शिक्षणाच्या बाबतीत विचार करताना भविष्यातील महाराष्ट्राची शिक्षण पद्धती ही केवळ नोकर घडवणारी नसून निर्माते आणि संशोधक घडवणारी असावी. महात्मा फुलेंनी “विद्येविना मती गेली…” असे सांगून शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित केले होते. तोच वारसा पुढे नेत जिल्हा परिषद शाळांना महानगरांच्या तोडीच्या सोयी-सुविधा मिळायला हव्यात. डिजिटल साक्षरता हा प्राथमिक शिक्षणाचा अविभाज्य भाग असायला हवा. केवळ पदव्यांचा डोंगर उभा करण्यापेक्षा कौशल्य आधारित शिक्षणावर भर देणे ही काळाची गरज आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, “मराठी भाषा टिकली पाहिजे” हा केवळ भावनिक नारा न राहता, ती ज्ञानाची आणि रोजगाराची भाषा व्हायला हवी. विज्ञान, वैद्यकीय आणि अभियांत्रिकी शिक्षण मराठी भाषेतून उपलब्ध करून दिल्यास ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या मनातील न्यूनगंड गळून पडेल आणि त्यांच्यातील कल्पकतेला नवी उभारी मिळेल.
प्रगतीचे हे चक्र फिरत असताना माणुसकीचा शोध आणि सामाजिक सलोखा जपणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. जगातील सर्वात प्रगत तंत्रज्ञान हाती आले तरी, जर मनात माणुसकी नसेल तर त्या प्रगतीला अर्थ उरत नाही. साने गुरुजींनी म्हटल्याप्रमाणे “खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे”, हाच आपल्या संस्कृतीचा गाभा आहे. संतांच्या शिकवणीचा वारसा आचरणात आणणारा सुसंस्कृत तरुण वर्ग आणि सोशल मीडियाच्या पलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष संवादाकडे, साहित्याकडे व छंदबद्ध कवितेच्या रसाळ अनुभूतीकडे वळलेली पिढी हेच महाराष्ट्राचे खरे वैभव असेल. तसेच, विकास हा निसर्गाचा बळी देऊन नसावा. ग्लोबल वार्मिंगच्या धोक्यापासून वाचण्यासाठी सौर ऊर्जा, शाश्वत जलव्यवस्थापन आणि जलयुक्त शिवार सारख्या योजनांच्या माध्यमातून निसर्ग संवर्धन करणे अनिवार्य आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, भविष्यातील महाराष्ट्र हा असा असेल जिथे विज्ञानाची दृष्टी असेल आणि नैतिकतेची वृत्ती असेल. जिथे शेतात राबणाऱ्या हातांना प्रतिष्ठा असेल आणि वर्गात शिकणाऱ्या डोळ्यांत उद्याच्या जगाची स्वप्ने असतील. प्रगतीची शिखरे सर करताना आपल्या मातीचा सुगंध आणि भाषेचा अभिमान जपणारा विचार हाच जागतिक स्तरावर आपली ठळक ओळख ठरेल. कुसुमाग्रजांनी म्हटल्याप्रमाणे, “माझ्या मराठीची गोडी, मला वाटे बहु मोडी”, हा स्वाभिमान बाळगत, आधुनिक तंत्रज्ञानाची कास धरून आपण जगाच्या नकाशावर एक समर्थ आणि संपन्न महाराष्ट्र उभा करूया. हाच खरा महाराष्ट्राचा कालसुसंगत विचार आणि हेच आपले महास्वप्न आहे.
संजय गरबड मराठे
उल्हासनगर, ठाणे.
========
महाराष्ट्र ही केवळ भौगोलिक सीमा नसून विचारांच्या क्रांतीची एक जिवंत प्रयोगशाळा आहे. ज्ञानेश्वरांचे ‘पसायदान’, तुकोबांची ‘रोखठोक माणुसकी’ आणि शिवरायांचे ‘स्वराज्य’ हा आपला भक्कम पाया आहे. भविष्यातील महाराष्ट्र घडवताना बळीराजाला विज्ञाननिष्ठ उद्योजक बनवणे, शेतीमध्ये इस्रायली तंत्रज्ञान आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर करणे ही काळाची गरज आहे. शिक्षणाने केवळ नोकर नव्हे, तर ‘निर्माते’ घडवावेत आणि मराठी ही ज्ञानाची व रोजगाराची भाषा व्हावी, हेच आपले उद्दिष्ट असावे. प्रगतीच्या या प्रवासात साने गुरुजींनी सांगितलेली माणुसकी आणि निसर्ग संवर्धनाचे भान जपत, आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या जोरावर जगाच्या नकाशावर एक समर्थ, सुसंस्कृत आणि संपन्न महाराष्ट्र उभा करणे, हेच आपले ‘महास्वप्न’ आहे.
