शेर-ए-जीवन
संजय गरबड मराठे उल्हासनगर, ठाणे
शेर-ए-जीवन
‘काव्य’ ही केवळ भावनांची अभिव्यक्ती नसून, ती मानवी संस्कृतीचा विवेक आणि समाजाचा आरसा असते. माणसाच्या जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंतच्या प्रत्येक टप्प्यावर, त्याच्या सुखात आणि दुःखात, संघर्षात आणि विरहात काव्य त्याच्या सोबत असते. जगण्याच्या वाटेवर चालताना जेव्हा शब्द अपुरे पडतात, तेव्हा भावनांना अचूक वाचा फोडण्याचे काम शेरो-शायरी करते. मानवी मनाच्या अथांग गर्तेत दडलेल्या संवेदनांना आणि व्यवस्थेच्या उदासीनतेला शब्दांच्या माध्यमातून समोर आणण्याचे सामर्थ्य काव्यात असते. जेव्हा वेगवेगळ्या कालखंडातील आणि प्रगल्भ अनुभूतीतून आलेले अजरामर शेर एकत्र येतात, तेव्हा ते केवळ साहित्याची मैफिल ठरत नाहीत, तर मानवी अस्तित्वाचे सखोल आणि टोकदार वैचारिक दर्शन घडवतात.
आयुष्यात कोणतेही मोठे परिवर्तन किंवा ध्येय गाठण्यासाठी माणूस सुरुवातीला एकटाच पडतो. समाज कल्याण असो, साहित्यिक वाटचाल असो किंवा सत्याचा मार्ग असो, सुरुवातीच्या प्रवासात सोबतीला कोणी नसते. परंतु, जर विचारांमध्ये प्रामाणिकपणा असेल आणि हेतू शुद्ध असेल, तर हळूहळू पावले जोडली जातात आणि एक मोठा प्रवाह तयार होतो. हाच सामूहिक शक्तीचा आणि विश्वासाचा पाया आहे. मानवी प्रवासाचे आणि संघर्षाचे वास्तव मांडताना एकाकी चालणाऱ्या पावलांमधील जिद्द अशी उभी राहते:
मैं अकेला ही चला था जानिब-ए-मंज़िल मगर,|
लोग साथ आते गए और कारवाँ बनता गया..||
या वाटचालीत व्यवस्था आणि न्यायव्यवस्था यांच्यातील विसंगतीवर प्रकाश टाकताना वास्तवाचे कठोर रूप समोर येते. सत्ताधीश आणि सर्वसामान्य माणूस यांच्यातील विषमतेचे हे सर्वात मोठे सत्य आहे. सामान्य नागरिक आपल्या हक्कासाठी साधा आवाज उठवला तरी त्याला गुन्हेगार ठरवले जाते, तर दुसरीकडे प्रस्थापित लोक मोठे अनर्थ करूनही सुटतात आणि त्यांच्या कृत्यांवर पडदा टाकला जातो. न्याय आणि अन्यायाचा हा दुजाभाव आजही आपल्या सामाजिक आणि राजकीय व्यवस्थेला पोखरत आहे:
हम आह भी करते हैं तो हो जाते हैं बदनाम |
वो क़त्ल भी करते हैं तो चर्चा नहीं होता..||
मानवी आयुष्याची मर्यादा आणि अपूर्णता अधोरेखित करताना जीवनातील व्याकूळता अशी स्पष्ट होते की मानवी आयुष्य तसे मोजक्याच दिवसांचे आहे. त्यातही अर्धे आयुष्य न संपणाऱ्या इच्छा आणि महत्त्वाकांक्षा बाळगण्यात संपून जाते, तर उरलेले अर्धे आयुष्य त्या इच्छा पूर्ण होण्याच्या प्रतीक्षेत निघून जाते. माणूस धावपळ करण्यातच आयुष्य घालवतो, परंतु वर्तमानात जगण्याचा खरा आनंद त्याच्या हातातून निसटून गेलेला असतो. हीच मानवी अस्तित्वाची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे:
उम्र-ए-दराज़ माँग के लाई थी चार दिन |
दो आरज़ू में कट गए दो इंतिज़ार में …||
याच अपूर्णतेच्या भावनेला जोडत जीवनातील त्रुटीचे सुंदर सत्य जाणवते. या जगात सर्वकाही परिपूर्ण असावे, अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. परंतु, निसर्गाचा आणि नियतीचा नियम असा आहे की कोणालाही पूर्ण किंवा हव्या त्या गोष्टींचा संपूर्ण संसार लाभत नाही. कोणाला जमीन मिळते तर आकाश हुकते, तर कोणाला आकाश मिळते पण पायाखालची जमीन सरकलेली असते. ही तूट आणि हीच पोकळी माणसाला आयुष्यभर सलत राहते, जी त्याच्या जगण्याला एक वेगळाच संघर्ष देते:
कभी किसी को मुकम्मल जहाँ नहीं मिलता |
कहीं ज़मीन कहीं आसमाँ नहीं मिलता …||
मानवी मनाच्या आणि उपभोगवादी प्रवृत्तीच्या केंद्रस्थानी अतृप्त इच्छांचे वर्तुळ असे उभे ठाकते, जिथे आजची व्यवस्था माणसाला सतत नवनवीन इच्छांच्या पाशात अडकवून ठेवत आहे. व्यक्तिगत आकांक्षा असोत वा सत्तेची आणि संपत्तीची हाव असो, माणसाची महत्त्वाकांक्षा कधीच पूर्ण होत नाही. एक टप्पा गाठला की दुसरा उच्च शिखर खुणावू लागतो. या अतृप्त स्पर्धेत माणूस स्वतःला आणि आपल्या मूळ संवेदनांना विसरत चालला आहे. इच्छांच्या या विळख्यात प्राण गमावण्याची तयारी असते, तरीही मानवी तृष्णेचे वर्तुळ कधीच पूर्ण होत नाही:
हजारों ख्वाहि ऐसी कि हर ख्वाइश पे दम निकले |
बहुत निकले मेरे अरमान लेकिन फिर भी कम निकले ||
राजकारण असो वा सामाजिक संबंध, आजच्या काळात प्रामाणिक संवादाचा अभाव आणि स्वार्थाचा अतिरेक स्पष्टपणे जाणवतो. जिथे दुःखाची आणि कटूतेची खात्री आहे, तरीही सत्तेसाठी किंवा अस्तित्वासाठी त्याच प्रवाहाकडे किंवा व्यक्तीकडे परत जाण्याची विवशता सामाजिक पटलावर प्रकर्षाने दिसते. मतभेद आणि मनभेद टोकाला गेलेले असतानाही, अपरिहार्यतेपोटी जुन्याच संघर्षाला कवटाळण्याची मानसिकता समाजात रुजत चालली आहे, जी वैचारिक अधोगतीचे लक्षण आहे:
रंजिश ही सही, दिल ही दुखाने के लिए आ |
आ फिर से मुझे छोड़ के जाने के लिए आ ||
आजचा काळ हा कमालीच्या अनिश्चिततेचा, असुरक्षिततेचा आणि ताणतणावाचा आहे. अशा या अस्वस्थ वातावरणात आत्मपरिक्षणास प्रवृत्त करणारी सावली अशी राहते की बाह्य जगात अंधार वाढत असताना, नैतिक मूल्यांचे आणि भूतकाळातील समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे उजेड आपल्या सोबत असणे गरजेचे आहे. मानवी नात्यांची ऊब आणि आठवणींचे संचित हीच अशांत प्रवासातील एकमेव शिदोरी ठरते:
उजाले अपनी यादों के हमारे साथ रहने दो |
न जाने किस गली में जिंदगी की शाम हो जाए ||
हा सर्व संघर्ष एका बाजूला असताना, व्यवस्थेच्या अचल प्रतिमेवर थेट वैचारिक एल्गार पुकारला जातो. आज देशात आणि समाजात गरिबी, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार आणि प्रशासकीय उदासीनता यांचे डोंगर उभे राहिले आहेत. जनतेच्या वेदना आता हिमालयासारख्या अजस्र आणि अचल झाल्या आहेत. अशा वेळी केवळ मूक वेदना सहन करणे पुरेसे नाही; तर ही साचलेली जड व्यवस्था वितळलीच पाहिजे. या अचल वास्तवातून न्यायाची आणि कल्याणाची गंगा बाहेर पडून सामान्य माणसाच्या जगण्याला ओलावा मिळेपर्यंत हा लढा थांबता कामा नये:
हो गई है पीर पर्वत सी पिघलनी चाहिए |
इस हिमालय से कोई गंगा निकलनी चाहिए ||
हे सर्व विचार एकत्र येतात तेव्हा ते एका सशक्त, संवेदनशील आणि समतावादी समाजाच्या निर्मितीचा जाहीरनामा बनतात. मानवी जगण्याच्या या वाटांवर चालताना या शेरांच्या गाभ्याला समजून घेणे आणि आत्मसात करणे हीच खऱ्या अर्थाने सुदृढ समाजाची पायाभरणी ठरू शकते.
संजय गरबड मराठे
उल्हासनगर, ठाणे.
============
