साहित्य आणि समाज: जीवनप्रवाहाचे मंथन
संजय गरबड मराठे उल्हासनगर,ठाणे.
साहित्य आणि समाज: जीवनप्रवाहाचे मंथन
‘साहित्य आणि समाज’ यांच्यातील संबंध हा केवळ एका नाण्याच्या दोन बाजू दर्शवण्यापुरता सीमित नसून, तो मानवी संस्कृतीच्या निरंतर प्रवाहाला गती देणारा एक जिवंत आणि प्रवाही उगमस्रोत आहे. ‘साहित्य हा समाजाचा आरसा आहे’ (प्रतिबिंब सिद्धांत) हे विधान आपण वर्षानुवर्षे ऐकत आलो आहोत; परंतु आधुनिक समाजशास्त्र, सौंदर्यशास्त्र आणि सांस्कृतिक अभ्यासाच्या चौकटीत पाहिल्यास ही व्याख्या तोकडी ठरते. आरसा केवळ समोर असणारे वास्तव जसेच्या तसे परावर्तित करतो; परंतु दर्जेदार साहित्य हे वस्तुरूप टिपण्यापलीकडे जाऊन त्या वास्तवाची चिकित्सा करते, समाजमानसाचा शोध घेते आणि विषमतेने ग्रासलेल्या सामाजिक रचनेला पुनर्रचनात्मक आकार देते. साहित्य आणि समाज यांचा परस्परसंबंध हा तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र आणि भाषाशास्त्र अशा बहुआयामी पातळ्यांवर चालणारा एक सूक्ष्म व द्वंद्वात्मक प्रवास आहे.
कोणत्याही कालखंडातील साहित्याचा उगम शून्य पोकळीत होत नसतो, हा विचार फ्रेंच विचारवंत हिप्पॉलाईट तेन याने मांडलेल्या ‘वंश, काळ आणि परिस्थिती’ या सिद्धांतातून स्पष्ट होतो. साहित्यिक ज्या काळात आणि समाजात श्वास घेतो, तिथली उत्पादन पद्धती, राजकीय सत्तासंरचना, वर्गीय आणि जातीय विषमता यांचा थेट ठसा त्याच्या अनुभवविश्वावर उमटतो. महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक इतिहास चाळला तर हे वास्तव अधिक स्पष्टपणे अधोरेखित होते. १३ व्या ते १७ व्या शतकातील सरंजामशाहीच्या काळात जेव्हा समाज कर्मकांड, अंधश्रद्धा आणि जातीय शोषणाने पिचला होता, तेव्हा संत साहित्याचा उदय झाला. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम आणि संत चोखामेळा यांनी अभिजनशाहीच्या संस्कृत भाषेची मक्तेदारी मोडून प्राकृत व लोकभाषेकडे वाटचाल करत अभंगरचना केली. हा केवळ भक्तीचा उद्रेक नसून, तत्कालीन सामाजिक विषमतेला आणि प्रस्थापित सत्ताकेंद्रांना दिलेला एक वैचारिक शह होता.
१९ व्या शतकात ब्रिटिशांच्या आगमनानंतर आणि पाश्चात्त्य शिक्षणपद्धतीमुळे भारतीय समाजात नवप्रबोधनाचे पर्व सुरू झाले. या काळात साहित्याचा केंद्रबिंदू ‘ईश्वर आणि परलोक’ यावरून हटून ‘माणूस आणि त्याचे इहलोकीचे प्रश्न’ यावर केंद्रित झाला. महात्मा जोतिराव फुले यांनी ‘तृतीय रत्न’ नाटक आणि ‘शेतकऱ्याचा असूड’ या साहित्यातून केवळ शोषणाचे चित्र रेखाटले नाही, तर ब्रिटिश सत्ता आणि ब्राह्मणी व्यवस्था यांच्यातील संगनमताचे सखोल अर्थशास्त्रीय व सामाजिक विश्लेषण केले. लोकहितवादींची ‘शतपत्रे’, गोपाळ गणेश आगरकरांचे ‘सुधारक’ मधील जहाल वैचारिक लेख आणि पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे ‘जातींचा उच्छेद’ यांसारख्या कालजयी साहित्याने भारतीय समाजाला बुद्धिप्रामाण्यवाद, इहवाद आणि विवेकवादाची दिशा दाखवली. साहित्याने दिलेला हाच वैचारिक दारूगोळा पुढे जाऊन सामाजिक व राजकीय क्रांतीचे इंधन बनला.
स्वातंत्र्योत्तर काळात—विशेषतः १९६० नंतर—जेव्हा नवस्वतंत्र भारताचा मोहभंग झाला, तेव्हा साहित्याच्या भाषेचे आणि सौंदर्यशास्त्राचे वर्गीय स्वरूप अमूलाग्र बदलले. दीर्घकाळ मराठी साहित्यावर नागरी, पांढरपेशा आणि उच्चवर्गीय अनुभवांचीच मक्तेदारी होती. परंतु बाबुराव बागूल यांची ‘जेव्हा मी जात चोरली होती’ ही कथा, नामदेव ढसाळ यांचा ‘गोलपिठा’ हा काव्यसंग्रह आणि दया पवार यांचे ‘बलुतं’ या आत्मचरित्राने मराठी साहित्याचा चेहरामोहराच बदलून टाकला. दलितांचा शतकानुशतकांचा आक्रोश आणि शोषितांचे दाहक वास्तव जेव्हा साहित्यात आले, तेव्हा प्रस्थापित अभिजनवादी सौंदर्यशास्त्र ढासळून पडले. याच काळात व्यंकटेश माडगूळकर, आनंद यादव आणि रा. रं. बोराडे यांच्या ग्रामीण साहित्याने खेड्यातील दुष्काळ, दारिद्र्य आणि शेतकऱ्याची होणारी घुसमट मांडली, तर ताराबाई शिंदे यांच्या ‘स्त्री-पुरुष तुलना’ ग्रंथापासून सुरू झालेल्या परंपरेला पुढे नेऊन गौरी देशपांडे व मल्लिका अमर शब्द यांच्या स्त्रीवादी साहित्याने पुरुषकेंद्री मानसिकतेला उघडे पाडले.
आजच्या २१ व्या शतकात, म्हणजेच उत्तर-आधुनिक, जागतिकीकृत आणि महाजाल युगात साहित्य आणि समाज यांच्यातील समीकरणांपुढे अभूतपूर्व आव्हाने उभी ठाकली आहेत. महाजाल आणि सामाजिक माध्यमांमुळे अभिव्यक्तीचे लोकशाहीकरण नक्कीच झाले आहे; प्रत्येक व्यक्ती आज स्वतःचे विचार मांडू शकते. परंतु, या माहितीच्या अतिघोषात सखोल चिंतनशीलता, गांभीर्य आणि मूल्यधिष्ठिततेचा ऱ्हास होत असल्याचे कटू वास्तव नाकारता येत नाही. त्यातच कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्वयंचलित प्रणाल्यांच्या काळात साहित्यातील ‘मानवी संवेदना’ आणि ‘जीवनानुभव’ दुय्यम ठरण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
बाजारपेठेचा वाढता प्रभाव आणि अति-उपभोगवाद यामुळे साहित्य हे आत्मपरीक्षणाचे साधन न राहता विकण्यायोग्य ‘वस्तू’ बनत चालले आहे. डिजिटल तंत्रज्ञानाने माणसाला आभासी जगात जोडले असले, तरी वास्तव जगात मानसिकदृष्ट्या एकाकी पाडले आहे. आधुनिक साहित्यासमोर आजच्या माणसाचा हा ‘अस्तित्ववादी एकाकीपणा’, मानवी नात्यांमधील दुरावा आणि सामाजिक माध्यमांच्या युगात हरवत चाललेला ‘सखोल वाचनसंस्कृतीचा वारसा’ जपणे हे सर्वात मोठे आव्हान आहे.
‘साहित्य आणि समाज’ यांचा परस्परसंबंध हा एकांगी नसून परस्परांना समृद्ध करणारा आहे. समाज साहित्याला संघर्षाची वास्तव भूमी, जिवंत अनुभवांची रसद आणि भाषेची श्रीमंती देतो; तर साहित्य समाजाला आत्मपरीक्षणाची संधी, वैचारिक विवेक आणि नैतिक अधिष्ठान प्रदान करते. जेव्हा समाजात विचारांची मरगळ येते किंवा अंधश्रद्धा, धर्मांधता व विषमता डोके वर काढतात, तेव्हा दर्जेदार साहित्य समाजाचा ‘विवेक’ म्हणून उभे राहते. समाजाच्या बदलत्या गरजांनुसार स्वतःला पुनर्व्याख्यायित करण्याची क्षमता साहित्यात असते आणि साहित्यातून मिळणाऱ्या विचारांवरच समाजाची भावी वाटचाल अवलंबून असते. म्हणूनच, एका निरोगी, प्रगल्भ आणि मूल्याधारित समाजव्यवस्थेच्या निर्मितीसाठी साहित्य आणि समाज यांच्यातील हा जिवंत व वैचारिक संवाद टिकून राहणे ही काळाची अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे.
संजय गरबड मराठे
उल्हासनगर,ठाणे.
============
