प्रतिभा, स्फूर्ती आणि साहित्याची प्रयोजने
संजय गरबड मराठे उल्हासनगर, जि.ठाणे.
प्रतिभा, स्फूर्ती आणि साहित्याची प्रयोजने
मानवी संस्कृतीचा इतिहास हा प्रामुखाने मानवाच्या प्रज्ञा आणि सर्जनशीलतेचा इतिहास आहे. चित्रकला, संगीत आणि शिल्पकलेप्रमाणेच साहित्याने मानवी आत्म्याला समृद्ध करण्याचे आणि समाजाला वैचारिक दिशा देण्याचे कार्य अविरत केले आहे. साहित्य म्हणजे केवळ शब्दांची जुळवाजुळव किंवा भाषिक सौंदर्य नव्हे, तर ती मानवी वेदना, संवेदना आणि प्रज्ञेची उत्कट अभिव्यक्ती आहे. ‘साहित्य का लिहिले जाते?’ आणि ‘त्याची निर्मिती कशी होते?’ हे दोन मूलभूत प्रश्न युगानुयुगे वाङ्मयीन आणि तत्त्वज्ञानाच्या केंद्रस्थानी राहिले आहेत. प्राचीन भारतीय काव्यशास्त्रातील आचार्य मम्मटांपासून ते आधुनिक पाश्चात्त्य विचारवंतांपर्यंत सर्वांनीच साहित्याची प्रयोजने आणि त्याची निर्मितीप्रक्रिया यावर सखोल चिंतन केले आहे. या दोन्ही अंगांचा एकत्रित अभ्यास केला असता, साहित्याचे मानवी जीवनातील अलौकिक आणि शाश्वत स्थान स्पष्ट होते.
साहित्याच्या निर्मितीमागे आणि वाचनामागे मानवाचा कोणता उद्देश असतो, याचा वेध घेताना आचार्य मम्मट यांनी ‘काव्यप्रकाश’ या ग्रंथात सहा प्रमुख प्रयोजने अधोरेखित केली आहेत. साहित्य हे लेखकाला यश आणि अर्थप्राप्ती मिळवून देते, तसेच वाचकाला व्यावहारिक जीवनातील रीतीरिवाज व लोकव्यवहाराचे सूक्ष्म ज्ञान देते. जीवनातील संकटे, अस्वस्थता आणि अमंगलाचे निवारण करून मनाला शांती देण्याचे सामर्थ्यही साहित्यात असते. परंतु, या सर्व प्रयोजनांमध्ये ‘सद्यः परनिर्वृतये’ म्हणजेच अलौकिक आनंद ही साहित्याची सर्वोच्च फलश्रुती मानली गेली आहे. साहित्य वाचताना वाचक क्षणभरासाठी ऐहिक दुःखांचा विसर पडून एका ब्रह्मानंदसहोदर अवस्थेत लीन होतो. याशिवाय साहित्याचे ‘कांतासंमित उपदेश’ हे प्रयोजन अत्यंत सूक्ष्म आणि प्रभावी आहे. शुष्क नियमांची सक्ती न करता, प्रियतमेने मधुरतेने दिलेला उपदेश जसा मनावर सहजतया बिंबतो, तसेच साहित्य वाचकाच्या मनावर न दुखावता सुसंस्कार करते. आधुनिक काळात आत्मविष्कार, कुतूहल शमवणारा कल्पनाविलास आणि समाजात परिवर्तन घडवून आणणारे सामाजिक प्रबोधन ही साहित्याची अपरिहार्य प्रयोजने बनली आहेत.
साहित्याचे हे उदात्त हेतू साध्य करण्यासाठी लेखकाच्या अंतर्मनात विशिष्ट निर्मितीक्षमता असणे आवश्यक असते आणि याच भूमीत ‘प्रतिभा’ व ‘स्फूर्ती’ या दोन मध्यवर्ती शक्तींचा जन्म होतो. भारतीय काव्यशास्त्रात प्रतिभेला साहित्यनिर्मितीचे मूळ कारण मानले गेले आहे. संस्कृतात तिची व्याख्या ‘प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी’ अशी केली आहे; म्हणजेच ज्या बुद्धीच्या ठिकाणी नवनवीन कल्पना, रूपबंध आणि अर्थ निर्माण करण्याचे सामर्थ्य सातत्याने प्रकट होते, ती म्हणजे प्रतिभा. प्रतिभा ही लेखकाची उपजत, आनुवंशिक आणि निसर्गदत्त क्षमता असते. ती केवळ ग्रंथांच्या वाचनाने किंवा अभ्यासाने कमावता येत नाही. सामान्य माणसाला निसर्गातील किंवा मानवी व्यवहारातील ज्या गोष्टी साध्या व रूढ वाटतात, प्रतिभासंपन्न लेखकाला त्यामागील सूक्ष्म दुःख, आनंद, विरोधाभास आणि सौंदर्य सहज जाणवते. केवळ कल्पना सुचणे म्हणजे प्रतिभा नव्हे, तर त्या कल्पनेला योग्य शब्द, लय आणि रचनेच्या साहाय्याने एका आखीव-रेखीव साहित्यकृतीचे रूप देणे हे प्रतिभेचे खरे कार्य आहे.
प्रतिभा जर मनातील सुप्त आणि स्थिर ऊर्जा असेल, तर तिला कार्यान्वित करणारी आवेगी गती म्हणजे ‘स्फूर्ती’ होय. स्फूर्ती ही पाश्चात्त्य आणि पौर्वात्य परंपरेत अनेकदा एक दैवी ठिणगी मानली गेली आहे. स्फूर्ती ही कधीही ठरवून, वेळ पाळून किंवा प्रयत्नाने आणता येत नाही; ती अचानक आणि अकल्पितपणे प्रकट होते. एखादे निसर्गदृश्य, संगीताची धून, बालकाचे हास्य किंवा एखाद्याची वेदना क्षणात लेखकाच्या अंतर्मनाला स्पर्श करते आणि स्फूर्तीचा स्फुल्लिंग चेतवला जातो. स्फूर्तीच्या क्षणी कलाकार एका वेगळ्याच मानसिक पातळीवर असतो, जिथे बाह्य जगाच्या जाणिवा धुरकट होतात आणि अंतर्मनातील शब्द व विचार कोणत्याही अडथळ्याविना उत्स्फूर्तपणे प्रवाहित होतात. स्फूर्ती ही प्रतिभेच्या सुप्त भांडाराचे कुलूप उघडणारी गुरुकिल्ली ठरते.
साहित्य निर्मितीच्या प्रक्रियेत प्रतिभा आणि स्फूर्ती या दोन संकल्पना एकमेकांपासून विभक्त करता येत नाहीत. स्फूर्ती ही निर्मितीचा पहिला आवेग देते, तर प्रतिभा त्या आवेशाला कलात्मक संयम, सौंदर्य आणि रूपबंध प्रदान करते. स्फूर्ती ही केवळ एक ठिणगी आहे; पण त्या ठिणगीचे रूपांतर एका धगधगत्या साहित्यकृतीत करण्यासाठी प्रतिभेची आवश्यकता असते. जर लेखकाकडे फक्त स्फूर्ती असेल पण प्रतिभा आणि भाषेचे प्रभुत्व नसेल, तर निर्माण होणारे लेखन हे केवळ भावनिक उद्वेग ठरेल; त्याला कलात्मक मूल्य प्राप्त होणार नाही. याउलट, लेखकाकडे अथांग प्रतिभा असेल पण स्फूर्तीचा क्षणच आला नाही, तर त्याच्या कल्पना अंतर्मनातच विरून जातील.
केवळ प्रतिभा आणि स्फूर्ती असूनही अभिजात साहित्याची निर्मिती पूर्ण होत नाही; त्यासाठी ‘व्युत्पत्ती’ (बहुश्रुतता) आणि ‘अभ्यास’ (सततचा सराव) यांची जोड अनिवार्य ठरते. स्फूर्तीमुळे मिळालेला कच्चा माल प्रतिभेच्या भट्टीत तापवून, व्यासंग आणि अभ्यासाच्या साहाय्याने पैलू पाडले जातात, तेव्हाच एका श्रेष्ठ कलाकृतीचा जन्म होतो. प्रतिभा हे सर्जनाचे बीजरूप आहे, तर स्फूर्ती हा त्याला अंकुरित करणारा वसंत ऋतू. या त्रिवेणी संगमातून साकारणारी शब्दसृष्टी अंतिमतः वाचकाला अलौकिक आनंद देते आणि मानवी अस्तित्वाला समृद्ध करते.
संजय गरबड मराठे
उल्हासनगर, जि.ठाणे.
========
