माणुसकीचे महत्त्व
अंकुश सालपे जिल्हा नागपूर
माणुसकीचे महत्त्व
“माणूस म्हणून जन्माला येणे ही निसर्गाची देणगी आहे; पण माणुसकीने जगणे ही आपली खरी जबाबदारी आहे.” आज विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आधुनिकतेच्या युगात माणसाने प्रचंड प्रगती केली आहे. मोबाईल, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आधुनिक वैद्यकीय सुविधा यामुळे जग जवळ आले आहे. मात्र या भौतिक प्रगतीसोबत माणसाच्या मनातील प्रेम, आपुलकी, सहकार्य आणि संवेदनशीलता कमी होत चालली आहे, अशी खंत अनेकदा व्यक्त केली जाते. म्हणूनच आजच्या काळात माणुसकीचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. माणुसकी म्हणजे केवळ दुसऱ्याला मदत करणे नव्हे; तर दुसऱ्याच्या सुख-दुःखाची जाणीव ठेवणे, गरजू व्यक्तीला आधार देणे, संकटात धावून जाणे, इतरांच्या भावनांचा आदर करणे आणि कोणताही भेदभाव न करता माणसाकडे माणूस म्हणून पाहणे होय. जात, धर्म, भाषा, प्रांत, आर्थिक परिस्थिती किंवा सामाजिक स्तर यापलीकडे जाऊन दुसऱ्याच्या वेदना समजून घेणे म्हणजे खरी माणुसकी.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या समस्या आणि ध्येयांमध्ये इतकी गुंतली आहे की, आजूबाजूच्या माणसांकडे पाहण्यासही वेळ उरलेला नाही. शेजारी कोण आजारी आहे, कोणाला आर्थिक अडचण आहे किंवा कोण मानसिक त्रासातून जात आहे, याची माहिती अनेकदा आपल्याला नसते. सोशल मीडियावर आपण हजारो लोकांशी जोडलेले असतो; पण आपल्या जवळच्या व्यक्तीशी दोन प्रेमाचे शब्द बोलण्यासाठी मात्र वेळ नसतो. ही विसंगती निश्चितच विचार करायला लावणारी आहे.
माणुसकीचे खरे दर्शन संकटाच्या काळात घडते. नैसर्गिक आपत्ती, अपघात, महामारी किंवा कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत अनेक अनोळखी लोक एकमेकांच्या मदतीला धावून येतात. रक्तदान करणारे नागरिक, भुकेल्यांना अन्न देणारे स्वयंसेवक, संकटग्रस्तांना निवारा देणारे समाजसेवक, रस्त्यावर अपघात झालेल्या व्यक्तीला रुग्णालयात पोहोचवणारे सामान्य नागरिक ही सर्व माणुसकीचीच उदाहरणे आहेत. अशा छोट्या-छोट्या कृतींमुळे समाजात विश्वास आणि आपलेपणाची भावना निर्माण होते.
माणुसकीचा संबंध केवळ मोठ्या सामाजिक कार्यांशी नाही. एखाद्या वृद्ध व्यक्तीला रस्ता ओलांडण्यास मदत करणे, बसमध्ये गरजू व्यक्तीला जागा देणे, भुकेल्या व्यक्तीला अन्न देणे, दुःखी मित्राचे मनापासून ऐकून घेणे, एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासात मदत करणे किंवा एखाद्या प्राण्याला पाणी देणे, या साध्या कृतीदेखील माणुसकीच आहेत. त्यासाठी मोठी संपत्ती किंवा विशेष पदाची गरज नसते; गरज असते ती फक्त संवेदनशील मनाची.
आज समाजात वाढत असलेली हिंसा, द्वेष, असहिष्णुता, भेदभाव आणि स्वार्थी वृत्ती कमी करण्यासाठी माणुसकी अत्यंत आवश्यक आहे. कायदे समाजाला शिस्त लावू शकतात; परंतु समाजाला खऱ्या अर्थाने जोडण्याचे काम माणुसकी करते. एखाद्या व्यक्तीला शिक्षा होण्याची भीती चुकीचे कृत्य करण्यापासून रोखू शकते; पण दुसऱ्याच्या दुःखाची जाणीव त्याला चुकीचे कृत्य करण्यापासून मनापासून परावृत्त करते. त्यामुळे कायद्याबरोबरच माणुसकीची शिकवणही समाजाला आवश्यक आहे.
माणुसकीची सुरुवात आपल्या घरापासून आणि स्वतःपासून झाली पाहिजे. मुलांना केवळ चांगले गुण मिळवण्याची किंवा मोठ्या पदावर जाण्याची शिकवण न देता इतरांचा आदर करणे, गरजूंना मदत करणे, प्राणी-पक्ष्यांची काळजी घेणे आणि समाजाप्रती आपली जबाबदारी ओळखणे शिकवले पाहिजे. शाळा, कुटुंब आणि समाज यांनी मिळून संवेदनशील पिढी घडवली, तर भविष्यात अधिक समतावादी आणि प्रेमळ समाज निर्माण होऊ शकतो.
शेवटी एवढेच म्हणावेसे वाटते की पैसा, सत्ता, प्रसिद्धी आणि संपत्ती माणसाला मोठे बनवू शकतात; पण माणुसकीच त्याला खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ बनवते. आपण किती कमावले यापेक्षा आपण किती जणांच्या आयुष्यात आनंद, आधार आणि आशा निर्माण केली, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. आज जगाला आणखी एका तंत्रज्ञानाच्या नवकल्पनेपेक्षा संवेदनशील मनांची अधिक गरज आहे. म्हणून प्रत्येकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा. “मी फक्त माणूस म्हणून जगतोय की माणुसकीनेही जगतोय?” कारण शेवटी माणसाची खरी ओळख त्याच्या संपत्तीने नाही, तर त्याच्या माणुसकीने होते.
अंकुश सालपे
जिल्हा नागपूर
=========
