गणेशोत्सव: काल, आज आणि उद्या
संजय गरबड मराठे उल्हासनगर, जिल्हा ठाणे
गणेशोत्सव: काल, आज आणि उद्या
स्वातंत्र्यपूर्व काळात, म्हणजेच १८९३ मध्ये लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पायाभरणी केली. ही पायाभरणी केवळ एका धार्मिक सोहळ्यासाठी नव्हती, तर ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष धगधगता ठेवण्यासाठी आणि जातीपातीत विखुरलेल्या बहुजन समाजाला एका राष्ट्रीय विचारपीठावर आणण्यासाठी केलेले ते एक क्रांतिकारी सामाजिक पर्व होते. मेळे, भजने, प्रबोधनात्मक व्याख्याने आणि वैचारिक मंथन यांच्या माध्यमातून या उत्सवाने जनमानसात राष्ट्रवादाची चेतना फुंकली; तसेच स्थानिक कारागीर, व्यापारी आणि कलाकारांना एकत्र आणून स्वदेशी आर्थिक पाया तयार केला.
मात्र, स्वातंत्र्योत्तर काळात आणि विशेषतः गेल्या दोन-तीन दशकांत बदलत्या समीकरणांमुळे उत्सवाचा हा ‘प्रबोधनाचा आत्मा’ काही प्रमाणात मागे पडला आहे. राष्ट्रजागृतीचा हा मंच आज दुर्दैवाने मोठ्या प्रमाणावर उलाढाल करणाऱ्या एका भपकेबाज ‘इव्हेंट इकॉनॉमी’मध्ये आणि राजकीय शक्तीप्रदर्शनात रूपांतरित झाला आहे. पूर्वी घरोघरी जाऊन आपुलकीने गोळा केली जाणारी ऐच्छिक वर्गणी आता मोठ्या ब्रँड्सच्या प्रायोजकत्वावर विसंबून आहे. भव्य मंडप, स्वागतकमानी आणि जाहिरातींमधून उत्सवाचे व्यावसायिक ब्रँडिंग स्पष्ट होते. डिजिटल युगातील ‘कंटेंट मार्केटिंग’चे लोण थेट बाप्पाच्या मंडपापर्यंत पोहोचले असून, दर्शनाच्या रांगेतील अढळ भक्ती आता इन्स्टाग्राम रील्स, व्हॉट्सॲप स्टेटस आणि यूट्यूब लाइव्हसाठी लागणाऱ्या कंटेंटमध्ये विभागली गेली आहे. मूर्तीचा ‘फर्स्ट लुक’ रिलीज करणे आणि व्ह्यूजची स्पर्धा लावणे हा आजच्या गणेशोत्सवाचा परिपाठ बनला आहे.
या बदलत्या स्वरूपाचा सर्वात गंभीर फटका सामाजिक समानतेच्या भावनेला बसला आहे. ‘व्हीआयपी पास’, ‘पेड दर्शन रांगा’ आणि सेलिब्रिटींना दिली जाणारी विशेष वागणूक यांमुळे तासनतास उन्हा-पावसात रांगेत उभ्या राहणाऱ्या सामान्य भाविकांची अवहेलना होते. याशिवाय, सार्वजनिक मंडळांवर राजकीय नेत्यांचे वाढते वर्चस्व आणि निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर होणारा अफाट निधीचा वापर यांतून उत्सवाचा मूळ ‘सार्वजनिक’ आत्मा संपुष्टात येऊन त्याची जागा वैयक्तिक राजकीय स्वार्थाने घेतली आहे. मुख्य रस्ते व्यापणारे मंडप, वाहतूक कोंडी, रुग्णवाहिकांना लागणारा विलंब, जलप्रदूषण, तसेच डोळे दीपवणारे लेझर लाईट्स आणि डीजेमुळे तरुण व वादकांच्या आरोग्यावर होणारे दुष्परिणाम यांमुळे सामाजिक व पर्यावरणीय प्रश्न गंभीर बनत आहेत.
अर्थात, उत्सवाच्या या भपक्यावर आणि राजकीय स्वार्थावर टीका होत असली, तरी याचे जागतिकीकरण आणि आर्थिक गतिशीलता हे दोन सकारात्मक पैलू नाकारता येत नाहीत. डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सोशल मीडियामुळे गणेशोत्सव सीमांपार पोहोचला असून अमेरिका, ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया, आखाती देश आणि युरोपमध्ये स्थायिक झालेला मराठी माणूस ‘ग्लोबल बाप्पा’च्या संकल्पनेतून परदेशात स्थानिक संस्कृतीची पाळेमुळे रुजवत आहे. ‘लाइव्ह स्ट्रीम’ आणि ‘व्हर्च्युअल दर्शना’मुळे जगभरातील व्यक्ती महाराष्ट्रातील पारंपरिक आरती, ढोल-ताशा वादक आणि विसर्जन मिरवणुकांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊ शकतात. या सांस्कृतिक आदानप्रदानामुळे महाराष्ट्राची लोककला, भाषा, वेशभूषा आणि उकडीचे मोदक व पुरणपोळीसारखी खाद्यसंस्कृती जागतिक पातळीवर ओळखली जात आहे.
त्याचप्रमाणे, दहा दिवसांच्या या उत्सवात होणारी अब्जावधी रुपयांची उलाढाल प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षरीत्या लाखो हातांना रोजगार पुरवणारी ठरते. विशेषतः असंघटित क्षेत्रातील सूक्ष्म आणि लघु उद्योगांसाठी हा काळ आर्थिक संजीवनीसारखा असतो. वर्षभर मेहनत करणाऱ्या पारंपरिक मूर्तिकारांना, चित्रकारांना आणि शाडूच्या मातीकाम करणाऱ्या कारागिरांना या काळात वर्षभराची कमाई आणि सन्मान मिळतो. भव्य मंडप उभारणारे कामगार, इलेक्ट्रिशियन्स, लेझर व साऊंड सिस्टीम ऑपरेटर्स, ढोल-ताशा पथकांमुळे वाद्यनिर्मिती करणारे कारागीर, हार-फूल विक्रेते, पूजा साहित्याचे छोटे व्यापारी आणि पारंपरिक पदार्थ बनवणारे महिला बचत गट यांना मोठी आर्थिक गती मिळते. तसेच पुण्यातील मानाचे गणपती आणि मुंबईतील प्रसिद्ध राजांचे दर्शन घेण्यासाठी येणाऱ्या पर्यटकांमुळे हॉटेल्स, वाहतूक आणि स्थानिक बाजारपेठांना मोठी ऊर्जितावस्था प्राप्त होते.
एकंदरीत, गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक श्रद्धेचा विषय राहिलेला नसून, तो स्थानिक सूक्ष्म अर्थव्यवस्थेला बळ देणारा आणि मराठी संस्कृतीला जागतिक पटलावर सन्मानाचे स्थान मिळवून देणारा महाउत्सव बनला आहे. परंतु, हे व्यावसायिक यश टिकवून ठेवतानाच त्यात शिरलेला राजकीय स्वार्थ, व्हीआयपी संस्कृती आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास थांबवणे काळाची गरज आहे. जमा होणाऱ्या निधीचा प्रामाणिक सामाजिक लेखाजोखा मांडून त्याचा मोठा हिस्सा आरोग्य व शिक्षणासाठी वापरणे, पर्यावरणपूरक मूर्तींचा आग्रह धरणे आणि डीजेऐवजी पारंपरिक लोककलेचा सन्मान करणे आवश्यक आहे. भपका कमी करून लोकमान्यांनी दिलेला ‘सामाजिक सलोखा’ आणि ‘प्रबोधनाचा’ संदेश पुन्हा मध्यवर्ती आणला, तरच सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे खऱ्या अर्थाने वास्तववादी सार्थक होईल.
संजय गरबड मराठे
उल्हासनगर, जिल्हा ठाणे
