प्रामाणिक राग की बनावट गोडवा?

संजय गरबड मराठे उल्हासनगर,ठाणे.

0 6 2 9 0 4

प्रामाणिक राग की बनावट गोडवा?

मानवी नातेसंबंधांचे जाळे आज जितके विस्तारले आहे, तितकेच ते पोकळ, भासमान आणि तकलादू होत चालले आहे, ही आधुनिक समाजजीवनाची एक दुर्दैवी बाजू आहे. सामाजिक संपर्क माध्यमांच्या युगात ‘लाईक्स’, ‘कमेंट्स’ आणि शब्दांच्या औपचारिक गोडव्यात माणसांची प्रामाणिकता मोजली जात आहे. वरकरणी अत्यंत नेटके, आदरयुक्त आणि सुंदर दिसणाऱ्या संबंधांच्या मागे नक्की कसला हेतू दडला आहे, हे ओळखणे दिवसेंदिवस कठीण होत चालले आहे. अशा आभासी आणि व्यावहारिक जगात, “रागीट माणसाला आयुष्यातून कधीच दूर करू नका; कारण गोड बोलणारी माणसे पावलोपावली मिळतात,” ही लोकसंस्कृतीतील उक्ती केवळ एक भावूक विचार राहत नाही, तर ती मानवी स्वभावाचे आणि नात्यांमधील विश्वासाचे एक सखोल मानसशास्त्रीय सत्य उघड करते. आजच्या स्वार्थी आणि मुत्सद्दी जगात माणसांची खरी पारख कशी करावी, यावर विचार करायला लावणारा हा एक अत्यंत वास्तववादी सामाजिक व वैचारिक निकष आहे.

माणसाचा राग ही एक त्वरित, उत्स्फूर्त आणि अनेकदा नियंत्रणहीन असणारी नैसर्गिक भावना आहे. ज्या व्यक्तींना मनात एक आणि ओठांवर दुसरे ठेवून जगता येत नाही, ज्यांना व्यवहारातील कूटनीती, चाटूगिरी किंवा सोयीस्कर सोशिकतेचा अभिनय जमत नाही, त्या व्यक्ती सहसा स्पष्टवक्त्या आणि प्रसंगी रागीट ठरतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिल्यास, रागीट माणसाच्या व्यक्त होण्यात एक प्रकारचा ‘मुखवटाहीन प्रामाणिकपणा’ असतो. त्यांच्या भावना पारदर्शक असतात. मनात राग आला की तो तात्काळ बाहेर पडतो आणि राग शांत झाल्यावर त्या व्यक्ती पूर्ववत होतात; त्यांच्या मनात कपटाचा, सूडबुद्धीचा किंवा अढीचा दीर्घकालीन साठा राहत नाही. याउलट, पावलोपावली भेटणाऱ्या आणि सतत अवाजवी गोड बोलणाऱ्या लोकांच्या वर्तनामागे अनेकदा स्वार्थ, मुत्सद्देगिरी किंवा स्वतःचे खरे रूप लपवण्याचा प्रयत्न असतो. पाठीवर थाप मारणारा हात कधी खंजीर खुपसेल, हे अतिगोड बोलणाऱ्यांच्या बाबतीत सांगता येत नाही.

मानसतज्ज्ञांच्या मते, अतिगोड किंवा नेहमीच समोरच्याच्या ‘हो’ला ‘हो’ मिळवणारे वर्तन हे अनेकदा छद्म-वर्तन किंवा स्वतःच्या उणिवा झाकण्याचा एक मार्ग असते. अशा व्यक्ती समोर कधीच नाराजी किंवा मतभेद व्यक्त करत नाहीत; पण पाठीमागे कटकारस्थाने किंवा नकारात्मक वातावरणनिर्मिती करतात. हे वर्तन नात्यात अनिश्चितता आणि अविश्वास निर्माण करते. याउलट, राग व्यक्त करणारा माणूस हा समोरच्यावर हक्क मानतो. जिथे जिव्हाळा असतो, तिथेच रागाचा अधिकार असतो. निष्पाप राग हा नात्यातील जिव्हाळ्याचे आणि विश्वासाचे लक्षण असू शकते; परंतु चेहऱ्यावरचा बनावट गोडवा हा नात्यातील संभाव्य विश्वासघाताचा पहिला टप्पा ठरतो.

आपल्या संतपरंपरेने आणि विचारवंतांनीही या सत्याचा पुनरुच्चार वेळोवेळी केला आहे. “निंदकाचे घर असावे शेजारी” असा सल्ला देताना संत तुकारामांनी कटू बोलणाऱ्या, पण सत्याची जाणीव करून देणाऱ्या माणसांचे महत्त्व अधोरेखित केले होते. ज्याप्रमाणे आयुर्वेदातील कडू औषध सुरुवातीला जिभेला अस्वस्थ करत असले तरी शरीराचे स्वास्थ्य सुधारते, तसेच हितचिंतकाचे खरमरीत किंवा रागाचे शब्द माणसाला भविष्यातील मोठ्या चुकांपासून व प्रमादांपासून वाचवतात. जे लोक मनापासून काळजी करतात, तेच आपल्या चुकांवर स्पष्टपणे आणि प्रसंगी रागाने बोट ठेवतात. तोंडावर गोड बोलून आपल्या चुकांवर पांघरूण घालणारे लोक आपले खरे शत्रू ठरू शकतात.

अर्थात, या विचाराचा स्वीकार करतानाt एक सूक्ष्म आणि व्यावहारिक समतोल राखणे तितकेच गरजेचे आहे. तात्कालिक अस्वस्थतेतून, हक्कातून किंवा काळजीपोटी येणारा ‘नैसर्गिक राग’ आणि व्यक्तीचा ‘हिंसक किंवा विषारी स्वभाव’ यातील फरक समजून घ्यावा लागेल. राग जर सततचा मानसिक छळ, उर्मटपणा, अहंकार किंवा शारीरिक-मानसिक हिंसेचे रूप घेत असेल, तर त्याचा बचाव केला जाऊ शकत नाही. परंतु, जर त्या रागामागे ‘हेतूची शुद्धता’ असेल आणि राग शांत झाल्यावर पश्चात्ताप किंवा आपुलकी दिसत असेल, तर असा माणूस आयुष्यातून गमावणे ही स्वतःचीच मोठी सामाजिक व वैयक्तिक हानी ठरते.

आज समाज म्हणून आपण बाह्य औपचारिकतेला, चकचकाटाला आणि भाषेच्या वरवरच्या गोडव्याला भुलत चाललो आहोत. तोंडावर गोड बोलून पाठीमागे पाय खेचणाऱ्यांपेक्षा, समोर स्पष्ट बोलून आणि प्रसंगी रागाने ओरडून संकटकाळात पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणारे रागीट लोक अधिक विश्वासार्ह असतात. क्षणिक कटुता सहन करून खऱ्या, प्रामाणिक आणि निष्कपटी माणसांची साथ जपणे, हाच आजच्या मुखवटाधारी जगात जगण्याचा सर्वात सुजाण आणि व्यावहारिक मार्ग आहे.