कंपूशाहीच्या भिंती आणि सत्याचा शोध
संजय गरबड मराठे उल्हासनगर, जि.ठाणे.
कंपूशाहीच्या भिंती आणि सत्याचा शोध
सध्याच्या काळात प्रत्येक क्षेत्रात मग ते साहित्य असो, संस्कृती असो, राजकारण असो, कला असो की समाजकारण, एका विचित्र आणि घातक प्रवृत्तीने आपली मुळे खोलवर रुजवली आहेत. ती प्रवृत्ती म्हणजे ‘कंपूशाही’. “किती खोटारडे मतलबी दान… मी तुला म्हणतो तू मला म्हण महान…” ही उक्ती आजच्या सामाजिक वास्तवाला तंतोतंत लागू पडते. स्वतःच्या गटातील किंवा विचारसरणीच्या वर्तुळातील व्यक्तीने कितीही सुमार किंवा अगदी खोटंनाटं काम केलं, तरी त्याला डोक्यावर घेऊन नाचायचे आणि वर्तुळाबाहेरच्या एखाद्या गुणी व्यक्तीने कितीही उत्तुंग कार्य केले, तरी त्यावर मौनाचे बोट ठेवायचे; ही वृत्ती आज सर्वदूर फोफावली आहे. ही केवळ एका क्षेत्राची व्यथा नसून संपूर्ण सामाजिक, बौद्धिक आणि नैतिक आरोग्याला जडलेली एक भीषण व्याधी आहे.
सामाजिक अभ्यासानुसार, कंपूशाहीमागे मुख्यत्वे स्वार्थ, असुरक्षितता आणि ‘आपला गट विरुद्ध परका गट’ ही विकृत मानसिकता कार्यरत असते. मानवी स्वभावात आपल्या गटातील माणसाला सहकार्य करण्याची आणि त्याच्या दोषांकडे दुर्लक्ष करण्याची प्रवृत्ती असते. परंतु, जेव्हा ही प्रवृत्ती विवेकबुद्धीला झाकोळून टाकते, तेव्हा तिला विघातक स्वरूप प्राप्त होते. कंपू तयार होण्यामागे ‘गुणवत्ता’ हा निकष नसून, ‘माझी जी-हुजुरी कोण करतो?’ किंवा ‘माझ्या विचारसरणीला बिनशर्त पाठिंबा कोण देतो?’ हा निकष मुख्य बनतो. अशा वर्तुळात मग सत्य, गुणवत्ता आणि नीतिमत्ता या मूल्यांना स्थान राहत नाही. एकमेकांचे गुणगाण गाणे, एकमेकांना पुरस्कार, पदे, व्यासपीठे आणि सन्मान वाटून घेणे, हाच या कंपूंच्या अस्तित्वाचा मुख्य उद्देश बनतो.
एखाद्या समाजात जेव्हा गुणवत्तेपेक्षा ‘गटबाजी’ आणि ‘आपला माणूस’ या भावनेला प्राधान्य दिले जाते, तेव्हा त्याचे परिणाम केवळ वैयक्तिक पातळीपुरते मर्यादित राहत नाहीत. ही प्रवृत्ती संपूर्ण समाजाच्या पायालाच वाळवीसारखी पोखरून काढते. जेव्हा एकाच विचारसरणीचे लोक एकमेकांची पाठ थोपटत राहतात, तेव्हा तिथे वैचारिक आणि बौद्धिक साचलेपण येते; नवीन विचारांना, प्रयोगांना आणि निरोगी वादाला वाव उरत नाही. कंपूतील चुकांवर कुणी बोलत नाही आणि बाहेरच्या चांगल्या गोष्टींचा स्वीकार केला जात नाही. यामुळे साहित्य, कला, विज्ञान किंवा समाजकारण या क्षेत्रांत वैचारिक प्रगती होण्याऐवजी समाज बौद्धिकदृष्ट्या आळशी बनतो.
या कंपूशाहीचा सर्वात घातक परिणाम म्हणजे खऱ्या गुणवत्तेचा बळी आणि प्रतिभेचे पलायन! कोणत्याही कंपूत न जाता केवळ स्वतःच्या कर्तृत्वावर काम करू इच्छिणाऱ्या प्रामाणिक व्यक्तींना सतत डावलले गेल्यामुळे त्यांच्यात टोकाचा निराशावाद निर्माण होतो. अनेक निष्णात कलाकार, लेखक, संशोधक किंवा तरुण कार्यकर्ते या दूषित वातावरणाला कंटाळून आपले क्षेत्र सोडून देतात किंवा मौन बाळगणे पसंत करतात. ही एक प्रकारे ‘प्रतिभेची हत्या’च आहे. त्याचबरोबर संस्थांची आणि मूल्यांची घसरण होते. पुरस्कार समित्या, शैक्षणिक संस्था, सांस्कृतिक व्यासपीठे किंवा निवड मंडळांवर जेव्हा कंपूंचे वर्चस्व प्रस्थापित होते, तेव्हा या संस्थांवरील सामान्य माणसाचा विश्वास पूर्णपणे उडतो. “चांगले काम करण्यापेक्षा योग्य कंपूच्या जवळ राहणे अधिक फायदेशीर असते,” असा चुकीचा धडा भावी पिढीला मिळतो; ज्यामुळे सामाजिक नीतिमत्ता ढासळते.
जेव्हा स्वतःच्या माणसाने केलेले सुमार किंवा खोटे कामही डोक्यावर घेऊन नाचवले जाते, तेव्हा समाजात असत्य आणि सुमार दर्जाचे उदात्तीकरण होऊन ‘दर्जा’ ही संकल्पनाच पुसली जाते. यामुळे सुमार गोष्टी श्रेष्ठ म्हणून लादल्या जातात आणि खऱ्या, वस्तुनिष्ठ संशोधनाला किंवा माहितीला स्थान मिळवण्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागतो. अंतिमतः यातून सामाजिक ध्रुवीकरण आणि अविश्वास निर्माण होतो. समाज वेगवेगळ्या गटांत वाटला जातो, प्रत्येक गट स्वतःच्याच कोषात राहतो आणि दुसऱ्या गटाबद्दल आदर किंवा सहिष्णुता बाळगत नाही. यामुळे ‘समग्र समाजाचे हित’ हा मुद्दा पूर्णपणे बाजूला पडतो.
या पक्षपाती वातावरणात नवीन तरुण, कलाकार आणि संशोधकांची होणारी कोंडी स्वाभाविक असली, तरी कंपूशाही ही तात्कालिक असते आणि खरी गुणवत्ता ही शाश्वत असते. या दूषित वातावरणात स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी प्रथम कामाच्या दर्जावरच लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. काम अत्यंत उच्च दर्जाचे, अभ्यासपूर्ण आणि अद्वितीय असेल, तर सुरुवातीला डावलले गेले, तरी त्याला जास्त काळ दुर्लक्षित ठेवणे कोणालाही शक्य होत नाही.
तसेच, आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञान आणि माध्यमांचा पूर्ण वापर करून प्रस्थापित मध्यस्थांच्या आशीर्वादाशिवाय आपले साहित्य, कला, संशोधन किंवा विचार; ब्लॉग्स (वेबसाइट्स), यूट्यूब, पॉडकास्ट किंवा खुल्या संशोधन पत्रिकांद्वारे थेट लोकांपर्यंत पोहोचवून स्वतंत्र वाचक/प्रेक्षकवर्ग निर्माण केला पाहिजे. प्रस्थापित कंपूचा भाग होण्यासाठी स्वतःची मूल्ये विकण्याची अजिबात गरज नाही; त्याऐवजी समविचारी, प्रामाणिक तरुण संशोधक आणि कलाकारांशी जोडून घेत समांतर व निकोप वर्तुळ उभारले पाहिजे, जे स्वार्थावर नव्हे, तर गुणवत्तेवर आणि परस्पर सहकार्यावर आधारित असेल.
स्थानिक किंवा प्रादेशिक स्तरावरील कंपूशाहीला ओलांडून राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील स्पर्धा, संशोधन पत्रिका, शिष्यवृत्ती आणि परिषदांमध्ये सहभागी होऊन आपले क्षितिज विस्तारले पाहिजे; कारण बाहेरून मिळालेली मान्यता स्थानिक कंपूंचे महत्त्व आपोआप कमी करते. यासोबतच “मला सतत डावलले जातेय” या विचारात वेळ वाया घालवण्याऐवजी ती ऊर्जा स्वतःच्या विकासासाठी वापरून मानसिक कणखरता बाळगली पाहिजे आणि आपल्या कामात खरोखर काही सुधारणेची गरज आहे का, याचेही वेळोवेळी तटस्थपणे मूल्यमापन केले पाहिजे.
“तू मला म्हण महान…” हे कौतुकाचे खोटे खेळ तात्पुरता आनंद आणि आभासी प्रसिद्धी देऊ शकत असले, तरी दीर्घकाळात ते संपूर्ण समाजाला अंधारात ढकलण्याचेच काम करतात. कंपूशाहीच्या जोरावर मिळवलेले यश हे पत्त्यांच्या बंगल्यासारखे असते; ते काळाच्या एका वादळात कोसळून पडते. पण स्वबळावर आणि निष्ठेने उभारलेले कार्य काळाच्या कसोटीवर टिकून राहते. ज्या समाजात सत्याची आणि गुणवत्तेची कदर केली जात नाही, तो समाज बौद्धिकदृष्ट्या दरिद्री होतो. आज गरज आहे ती या कंपूशाहीच्या भिंती पाडून विवेकाचा, निष्पक्षतेचा आणि खऱ्या गुणवत्तेचा मोकळा श्वास घेण्याची. सत्य उशिरा पोहोचत असले, तरी त्याला कायमचे गप्प बसवण्याची ताकद कोणत्याही कंपूत नाही, हा विश्वास पुन्हा प्रस्थापित करण्याची हीच वेळ आहे.
संजय गरबड मराठे
उल्हासनगर, जि.ठाणे.
=======
