गंमतीदार मासे
कुसुमलता दिलीप वाकडे दिघोरी, उमरेड रोड, नागपूर
गंमतीदार मासे
मागील अंकात आपण काही मासे बघितले होते. आज सुध्दा आपण वेगळे मासे बघणार आहोत. ‘मुरी ईल मासा’ हा मासा सापासारखा लांब असतो. त्याचे कल्ले अगदी छोटे असतात. कातडी अगदी जाड असते आणि तिच्यावर खवले नसतात. डोके दोन्ही बाजूनी चपटे व टोकदार असते.या माशाचे दात सुईसारखे लांब व तीक्ष्ण असतात. विशेष म्हणजे दातांची गरज नसेल तेव्हा ते आतल्या बाजूने वळवून ठेवता येतात. हे ‘मुरी ईल’ मासे फार भयंकर असतात.ते धोकेबाज शिकारी असतात. शिकार कितीही मोठी असली तरी ती ते पूर्णच्या पूर्ण गिळंकृत करू शकतात.अगदी अजगरासारखे, त्याचा गळा व पोट यांची प्रसरणक्षमता फार मोठी असते.
दिवसा हे मासे प्रवाळांमध्ये वा समुद्राच्या तळाशी लपून असतात. ते अंगाची सापाप्रमाणे गोल गुंडाळी करतात व डोके वर काढून सर्व दिशांचा अंदाज घेत दिवभर पडून राहतात.रात्र झाल्यावर ते बाहेर निघतात.शिकारीच्या वेळी त्यांना त्यांची ज्ञानेंद्रिये उपयोगी पडतात. केवळ वासाने ते शिकार शोधू शकतात. एकदा सावज हेरले की, अगदी विघुतगतीने त्याच्यामागे जाऊन ते त्याला पकडतात.कधी कधी तर हे मासे माणसावरसुध्दा हल्ला करतात.त्यामुळे अंगावर जखमा होतात. जगातील बर्‍याच देशात अतिशय आवडीने मेरी ईल मासे खाल्ले जातात.पूर्वीच्या काळी रोममध्ये वेगळया पाण्याच्या टाक्यांमध्ये यांची वाढ केली जात असे. अगदी खास पाहुण्यांसाठी किंवा सणाच्या दिवशी त्यांचे मांस वापरले जायचे.
“शांतिदूत बार्ब” हा मांसा तीन इंच लांबीचा म्हणजे अगदी इटकुला असतो. हा मासा गोडया पाण्यात राहतो. कांगो, थायसवील व दक्षिण लिओपोल्डवील येथील पाण्यात तो सापडतो. साधारण गुलाबसर रंगाचा हा बार्ब मासा पाण्यातील खडकांच्या फटीमध्ये राहतो.याचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे हा आंधळा असतो. त्याच्या शरीरावर डोळा हा अवयव कुठेही नसतो. पण याला खालच्या जबड्याला दोन मिशासारखे अवयव असतात.त्याच्या साहयाने तो आपले भक्ष्य पकडू शकतो. हा मासा मिश्रहारी आहे. तो कधी पानवस्पती खातो तर कधी कधी छोटे छोटे किटक खातो.
हा शांत मासा कुणालाही त्रास देत नाही कोणाच्याही अध्यात मध्यात पडत नाही. आपण आणि आपले काम एवढाच त्याचा उघोग असतो. तो कधीही एका जागी राहत नाही. सतत फिरत असतो. ‘पोटापुरते मिळवणे’ अशा समाधानी वृत्तीने तो राहतो. माशांच्या जगातील शांतिदूतच, अशा शांत आणि सज्जन माशाची जात नष्ट होऊ नये म्हणून त्या त्या देशातील सरकारने या माशाच्या शिकारीवर बंदी घातली आहे.
“विजेचे झटके देणारे मासे” इलेक्ट्रिक रे हा मासा आफ्रिकेच्या पूर्व किनार्‍यावर मादांगास्करपर्यत तसेच भूमध्य समुद्रात देखील हा मासा सापडतो. हा मासा वीस ते पंचवीस इंच लांबीचा असतो. डोके अगदी सपाट व गोलाकार असते. शेपटी निमुळती असते. हा मासा समुद्रातील लहान किटक, शंख शिंपल्यातले प्राणी खाऊन आपली उपजीविका करतो. यांचा रंग वरून पिवळसर किंवा करडा तर कधी कधी काळासुध्दा असतो. खालच्या बाजूने पांढरट गुलाबी असतात.
त्याला दोन अंडाकृती अवयव असतात हे अवयव त्याच्या डोक्यात, डोळ्यांच्या दोन्ही बाजुना बसवलेले असतात.या अवयवामध्ये विशिष्ट प्रकारच्या पेशी असतात.त्याच्यामुळेच विघुतप्रवाह निर्माण होतो.ही शक्ती तो संकटकाळी, स्वतःचा बचाव करण्यासाठी विशेष करून वापरतो.जेव्हा त्याच्या मागे कुणी शत्रू लागतो तेव्हा तो त्याला विजेचा शाॅक देतो आणि पळून जातो.कधीकधी विजेच्या शाॅकचा उपयोग तो भक्ष्य पकडण्यासाठी सुध्दा करतो.जेव्हा भक्ष्य त्याच्याजवळ येते तेव्हा तो विजेचा शाॅक देऊन त्याला अर्धमेले करतो आणि मग सावकाश गटम करतो.
“इलेक्ट्रिक ईल” विघुतप्रवाह निर्माण करणाऱ्या माशापैकी हाही एक प्रमुख मासा आहे. हा मासा गोड्या पाण्यात राहतो. मुख्यतः तो दक्षिण आफ्रिकेतील नद्यामध्ये असतो. याचा आकार अगदी सापासारखा असतो.त्याचे कल्ले अगदी छोटे आणि शरीरालगत असतात. त्यांची लांबी आठ फूट असते. हा मासा देखील विजेचा शाॅक देतो. विद्युतप्रवाह निर्माण करणारे विशिष्ट अवयव त्याच्या शरीरातील तीन चतुर्थांश म्हणजे पाऊन भाग व्यापून असतात. मानेपासून शेपटीच्या टोकापर्यंत असतात.
हा मासा आठ फूट म्हणजे लांबच लांब असल्याने त्यांचे विशिष्ट अवयव त्याच्या शरीरातील सगळ्यात मोठी जागा व्यापतात. त्यामुळे त्यांची शक्ती प्रचंड असते. हा मासा 250 व्होल्टसपर्यत वीज निर्माण करू शकतो.पाण्याबाहेर तर 500 व्होल्टसपर्यतसुध्दा वीज निर्माण करू शकतो.या माशांपासून तसे सावध राहिलेलेच उत्तम. कारण, आकारमान मोठे आणि शक्ती प्रचंड त्यामुळे तो माणसालासुध्दा शाॅक देऊन अर्धमेला करू शकतो.मात्र एकदा शाॅक दिल्यानंतर त्याची विद्युतनिर्मिती करण्याची शक्ती संपून जाते. पुन्हा ही शक्ती प्राप्त करण्यासाठी त्याला बरेच दिवस लागतात.
कुसुमलता दिलीप वाकडे
दिघोरी, उमरेड रोड, नागपूर
===========
