शारदीय चांदणे आणि वास्तवाचे रंग…!!!
संजय गरबड मराठे कवी,स्तंभलेखक उल्हासनगर, जिल्हा ठाणे
शारदीय चांदणे आणि वास्तवाचे रंग…!!!
‘निसर्गाच्या सानिध्यात पुन्हा पाऊल ठेवण्याची संधी’
भारतीय संस्कृती ही निसर्गाशी समरस झालेली आणि मानवी जीवनाला समृद्ध करणारी एक प्रगल्भ जीवनपद्धती आहे. आपल्याकडील प्रत्येक सण-उत्सवामागे केवळ धार्मिक श्रद्धा किंवा रीतीरिवाज नसून, त्यामागे प्रगल्भ विज्ञान, अर्थकारण, कृषी जीवन, आरोग्य आणि समाजजीवनाचा ताळमेळ बसवणारे उन्नत विचार दडलेले आहेत. आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरी केली जाणारी कोजागरी पौर्णिमा किंवा शरद पौर्णिमा हे या त्रिवेणी संगमाचे एक अत्यंत सुंदर आणि ज्वलंत उदाहरण आहे. चंद्र आपल्या सोळा कलांनी परिपूर्ण असणाऱ्या या रात्रीचे धार्मिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक आणि सामाजिक महत्त्व मानवी जीवनाला एका उच्च पातळीवर नेणारे आहे. आजच्या आधुनिक, गतिमान आणि यंत्रयुगीन वास्तवात या सणाचे संदर्भ कसे बदलले आहेत आणि आपण कोणत्या वाटेने चाललो आहोत, याचे सखोल आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे.
कोजागरी पौर्णिमेच्या संदर्भातील पौराणिक आख्यायिका अत्यंत अर्थपूर्ण आहेत. ‘को जागर्ति?’ म्हणजेच ‘कोण जागत आहे?’ असा प्रश्न विचारत मध्यरात्री लक्ष्मीदेवी पृथ्वीवर भ्रमण करते, अशी श्रद्धा आहे. हा प्रश्न केवळ भौतिक जागरण दर्शवत नाही, तर तो आत्मिक सजगता, बौद्धिक जागृती आणि कर्तृत्ववादाचा संदेश देतो. जे लोक आळस झटकून ज्ञानासाठी आणि कर्मासाठी तत्पर असतात, त्यांच्यावरच संपत्ती व समृद्धीची कृपा होते, हा मूळ संदेश यात दडलेला आहे. तसेच, द्वापार युगात श्रीकृष्णाने वृंदावनात याच चांदण्यात गोपिकांसोबत केलेली रासलीला आत्म्याची परमात्म्याशी होणारी समरसता दर्शवते. ‘वैष्णव संप्रदायात या दिवसाला रासोत्सव म्हणून विशेष महत्त्व आहे’. या रात्री लक्ष्मी, इंद्रासोबतच आरोग्य आणि वैद्यकीय उपचारांच्या देवता मानल्या जाणाऱ्या अश्विनीकुमार यांचीही पूजा केली जाते, जी मानवी आरोग्याच्या रक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करते.
कोजागरी पौर्णिमेचे आणखी एक महत्त्वाचे रूप ग्रामीण भागात आणि कोकणात ‘नवान्न पौर्णिमा’ म्हणून पाहायला मिळते. वर्षाऋतूचे कष्टाळू टप्पे पार करून शेतात आलेले नवीन धान्य जसे की भात, नाचणी आणि वरी घरात आणण्याचा हा आनंदोत्सव आहे. शेतकरी आपल्या कष्टाचे फळ हातात आल्यावर निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी या दिवशी नवीन धान्याची पूजा करतो. नवीन तांदळाची खीर आणि पातोळे असे पौष्टिक नैवेद्य तयार केले जातात आणि घराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर ‘नवी’ बांधली जातात. परंतु, या उत्सवाच्या मागे आजचे भीषण वास्तवही लपलेले नाही. निसर्गाचे लहरीपण, अवकाळी पाऊस, दुष्काळ आणि शेतमालाला योग्य भाव न मिळाल्यामुळे कर्जाच्या डोंगराखाली दबलेला शेतकरी आजही चिंतेत आहे. ज्या शेतातील धान्याची आपण पूजा करतो, त्या धान्यापासून पोटाची खळगी भरणाऱ्या अन्नदात्याचे अश्रू आणि संघर्ष या उत्सवाच्या झगमगाटामागे कुठेतरी झाकोळले जातात. कोजागरीच्या निमित्ताने केवळ शहरांमध्ये दुधाचा पेला उंचावण्याऐवजी, ग्रामीण भागातील त्या हसत्या-खेळत्या कृषी संस्कृतीचे आणि अन्नदात्याच्या श्रमाचे जतन कसे होईल, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे.
आरोग्याच्या दृष्टिकोनातून केशर, बदाम, पिस्ते आणि वेलदोड्यायुक्त आटवलेले दूध हे शरीराला रोगप्रतिकारक शक्ती देणारे टॉनिक मानले गेले आहे. शरद ऋतूच्या आगमनानंतर वातावरणात बदल होतो आणि पित्त प्रकृतीचा त्रास बळावण्याची शक्यता असते. यावर उपाय म्हणून कोजागरीच्या रात्री हे मसालेदार दूध चंद्राच्या प्रकाशात ठेवण्याची आणि पिण्याची पारंपरिक पद्धत आहे. चंद्राच्या शीतल प्रकाशामुळे आणि औषधी द्रव्यांच्या मिश्रणामुळे हे दूध अमृततुल्य व पित्तशामक बनते. परंतु, आजच्या फास्ट फूडच्या आणि पॅकेज्ड अन्नपदार्थांच्या युगात शुद्ध दूध मिळणे दुर्मिळ झाले आहे. महानगरांमधील सिमेंटच्या जंगलात, हायराईज इमारतींच्या गर्दीत आणि फ्लॅट संस्कृतीत ना गच्च्या राहिल्या आहेत, ना तो निखळ चंद्रप्रकाशाचा स्पर्श मिळतो. कृत्रिम दूध, रासायनिक प्रक्रिया केलेले अन्न आणि रात्री उशिरापर्यंत मोबाईलच्या स्क्रीनसमोर बसून कृत्रिम लाईट्सखाली कोजागरी साजरी करण्याची नवी सवय आरोग्याला फायदा देण्याऐवजी हानीच पोहोचवत आहे. निसर्गापासून दुरावत चाललेल्या मानवासाठी हा सण म्हणजे निसर्गाच्या सानिध्यात पुन्हा पाऊल ठेवण्याची संधी आहे.
जेव्हा आपण या सणाचा सर्वांगीण विचार करतो, तेव्हा स्पष्ट जाणवते की, फक्त दुधापुरती कोजागरी न मर्यादित ठेवता, ती खगोलशास्त्रीय कुतूहल, मानवी मनाचे स्वास्थ्य आणि लोप पावणारी सामुदायिक वीण घट्ट करणारी ठरली पाहिजे. या विचारसूत्राचे तीन प्रमुख आयाम आपल्या समाजजीवनाला नवी दिशा देणारे आहेत. प्रथम, खगोलशास्त्रीय कुतूहल या दृष्टीने विचार करता, शरद पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वाधिक जवळ असतो आणि त्याचे किरण अधिक तीव्रतेने पडतात. हा एक अद्भुत खगोलशास्त्रीय चमत्कार आहे. आजच्या वैज्ञानिक युगात ही रात्र शाळा-महाविद्यालयांमधील विद्यार्थी आणि विज्ञानप्रेमींसाठी दुर्बिणीद्वारे चंद्राच्या विवरांचे आणि त्याच्या सोळा कलांचे निरीक्षण करण्याची ‘विज्ञान पर्व’ म्हणून साजरी करायला हवी. जेव्हा सण विज्ञानाची कास धरतात, तेव्हा परंपरा अधिक समृद्ध बनतात. द्वितीय, मानवी मनाचे स्वास्थ्य टिकवण्यासाठी आजच्या ताणतणाव आणि वेगवान स्पर्धेत अडकलेल्या मानवासाठी चंद्रप्रकाशाचे महत्त्व मोठे आहे. ‘चंद्रमा मनसो जातः’ असे ग्रंथात म्हटले असून चंद्राचा शीतल प्रकाश मनाला असीम शांतता देणारा मानला जातो.
कोजागरीच्या निमित्ताने काही वेळ धावपळ थांबवून, शांत चंद्रप्रकाशात बसणे, ध्यान करणे किंवा निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे ही एक उत्तम नैसर्गिक मानसोपचार थेरपी ठरू शकते. तृतीय, शहरीकरणाच्या रेट्यात विभक्त होत चाललेली कुटुंबव्यवस्था आणि फ्लॅट संस्कृतीने हिरावून घेतलेला शेजाऱ्यांचा जिव्हाळा पुन्हा जोडण्यासाठी कोजागरीचे निमित्त महत्त्वाचे आहे. पूर्वी गल्लीबोळांतील सर्व कुटुंबे एकत्र जमायची, गाणी गायची आणि एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी व्हायची. जर आपल्याला सामाजिक सलोखा टिकवायचा असेल, तर कोजागरीसारख्या सणांच्या माध्यमातून पुन्हा ती सामुदायिक वीण घट्ट करावी लागेल.
कोजागरी पौर्णिमा हा केवळ दुधाचा फेसाळलेला पेला ओठांपर्यंत नेण्याचा उपक्रम नाही, तर तो आपल्या अंतर्मनाला, विज्ञानाला आणि तुटत चाललेल्या सामाजिक संबंधांना पुन्हा एकदा चैतन्य देण्याचा सुवर्णयोग आहे. आपण जेव्हा या सणाचा स्वीकार केवळ आचार म्हणून न करता, विचार म्हणून करू आणि प्लास्टिकच्या वाढत्या वापराबद्दल किंवा पर्यावरणाबद्दल सजग होऊ, तेव्हाच कोजागरीच्या चांदण्यात खऱ्या अर्थाने संस्कृतीचे अमृत उजळून निघेल.
संजय गरबड मराठे
कवी,स्तंभलेखक
उल्हासनगर, जिल्हा ठाणे
=========
