मुलांना बालसंस्कारांची गरज का आहे?
महेश पुरसों काणकोणकर कालापूर बांध तिसवाडी, गोवा
मुलांना बालसंस्कारांची गरज का आहे?
‘बाल्यावस्था’ म्हणजे मातीसारखी कोवळी अवस्था. जशी मातीला हवे तसे रूप देता येते तशीच बालकांची मनोवस्था असते. त्या वयात जर चांगले संस्कार दिले गेले, तर मूल आयुष्यभर प्रामाणिक, सुसंस्कृत, जबाबदार आणि सद्गुणी राहते. समाजाचे अस्तित्व टिकून राहण्यासाठी सहकार्य, प्रामाणिकपणा, परस्पर सन्मान आणि जबाबदारी ही मूल्ये आवश्यक असतात. ही मूल्ये लहानपणापासून मुलांच्या मनात रुजली तर समाजात नैतिक अध:पतन कमी होते.
फक्त शालेय शिक्षण मुलांना यशस्वी बनवत नाही. अभ्यासात सातत्य, एकाग्रता, मेहनत, शिक्षकांचा आदर, वेळेचे महत्त्व ही सवयी जर बाल्यावस्थेत संस्कारातून मिळाल्या तर शिक्षण अधिक फलदायी ठरते. संस्कारामुळे मुलांमध्ये आत्मविश्वास, संयम, सहनशीलता आणि सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित होतो. लहानपणापासून योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास मूल तणावांना सहज तोंड देऊ शकते. आजच्या डिजिटल युगात मुलांवर मोबाईल, टीव्ही, सोशल मीडिया यांचा मोठा प्रभाव आहे. यामुळे चुकीचे आचरण, हिंसक प्रवृत्ती, व्यसनाधीनता यांचा धोका वाढतो. चांगल्या संस्कारांमुळे मुले स्वतः चुकीचे आणि बरोबर याचा निर्णय घेऊ शकतात.
संस्कारामुळे मुले आई-वडील, आजी-आजोबा आणि वडीलधाऱ्यांचा आदर करतात. घरात एकमेकांबद्दल जिव्हाळा, प्रेम आणि एकोप्याचे वातावरण टिकून राहते. संस्कारित मुले उद्या मोठी होऊन देशाची दिशा ठरवतात. प्रामाणिक, देशभक्त, सामाजिक भान असलेले नागरिक घडवण्यासाठी बाल संस्कार आवश्यक आहेत.
बाल संस्काराचे प्रमुख स्त्रोत:
१) कुटुंब
सर्वात पहिला आणि महत्वाचा संस्कारदाता म्हणजे कुटुंब. आई-वडिलांचे वर्तन, बोलणे, जीवनशैली मुले नकळत आत्मसात करतात. त्यामुळे पालकांनी स्वतः आदर्श ठेवणे हेच मोठे शिक्षण ठरते.
२) शाळा व शिक्षक
शिक्षक हे बालमनाचे शिल्पकार असतात. फक्त पुस्तकातील धडे नव्हे तर वर्तन, शिस्त, समाजभान, सहकार्य, कर्तव्यभावना हे सारे संस्कार शिक्षक घडवतात.
३) समाज व संस्कृती
सण-उत्सव, लोककला, परंपरा, नाटके, कीर्तन, कथा-कहाण्या यांमधून मुलांना मूल्यांचा वारसा मिळतो.
४) साहित्य व माध्यमे
बालसाहित्य, चांगली पुस्तके, प्रेरणादायी चित्रपट, शैक्षणिक कार्यक्रम हेही बाल संस्कार घडवतात.
बाल संस्काराचे प्रकार:
1. नैतिक संस्कार – सत्य, प्रामाणिकपणा, कर्तव्यनिष्ठा.
2. सामाजिक संस्कार – सहकार्य, सन्मान, जबाबदारी.
3. धार्मिक/आध्यात्मिक संस्कार – श्रद्धा, प्रार्थना, मूल्याधिष्ठित जीवन.
4. शैक्षणिक संस्कार – अभ्यासाची आवड, शिस्त, वेळेचे महत्त्व.
5. व्यक्तिमत्त्वविकास संस्कार – आत्मविश्वास, सकारात्मकता, संयम.
6. राष्ट्रीय संस्कार – देशभक्ती, संविधानाचा सन्मान, पर्यावरण-जाणीव.
बाल संस्कारांची उणीव झाल्यास होणारे परिणाम:
स्वार्थी, उद्धट, बेजबाबदार पिढी तयार होणे.
गुन्हेगारी, हिंसाचार, व्यसनाधीनता वाढणे.
कुटुंब विखुरणे, सामाजिक बंधनं कमकुवत होणे.
मानसिक तणाव, नैराश्य, आत्महत्यांचे प्रमाण वाढणे.
देशातील चारित्र्यसंपन्न नेतृत्वाचा अभाव होणे.
आधुनिक काळातील बाल संस्काराचे आव्हान:
1. एकत्र कुटुंब पद्धतीचा ऱ्हास.
2. व्यस्त पालक — मुलांना वेळ न देणे.
3. डिजिटल व्यसन आणि सोशल मीडियाचा अतिरेक.
4. भोगवादी संस्कृती आणि स्पर्धात्मक दडपण.
5. चुकीच्या मित्रपरिवाराचा प्रभाव.
पालकांनी मुलांसोबत वेळ घालवणे, संवाद साधणे.
घरात सुसंस्कृत वातावरण निर्माण करणे.
शाळांमध्ये नैतिक शिक्षण व जीवनमूल्यांवर भर देणे.
मुलांना वाचनाची गोडी लावणे. डिजिटल माध्यमांचा योग्य वापर शिकवणे.
संस्कारक्षम कथा, कीर्तन, योग, प्रार्थना यांचा समावेश करणे. समाजाने बालकल्याणाचे उपक्रम राबवणे. मुलांना बाल संस्कारांची गरज का आहे ? या प्रश्नाचे उत्तर एकच – संस्कारांशिवाय व्यक्तिमत्त्व अपूर्ण आहे. आजच्या पिढीला ज्ञान, पैसा, तंत्रज्ञान सहज मिळते; पण संस्कारच त्याला योग्य दिशा दाखवतात. बाल संस्कार म्हणजे चांगल्या पिढीची पायाभरणी, सुसंस्कृत समाजाची निर्मिती आणि सक्षम राष्ट्रनिर्मितीचे गमक. संस्कार हे फक्त शब्दांत नाही, तर कृतीतून रुजवले गेले पाहिजेत. “संस्कारित बालक म्हणजे उज्ज्वल भविष्याची हमी” हे लक्षात ठेवूनच प्रत्येकाने मुलांना योग्य संस्कार देण्याचे कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.
महेश पुरसों काणकोणकर
कालापूर बांध तिसवाडी, गोवा
========
