प्रेमाची उंची शब्दांच्या माधुर्याने नव्हे, तर भावनांच्या प्रामाणिकतेने मोजणे हेच प्रेमरहस्य”; सविता पाटील ठाकरे

“प्रेमाची उंची शब्दांच्या माधुर्याने नव्हे, तर भावनांच्या प्रामाणिकतेने मोजणे हेच प्रेमरहस्य”; सविता पाटील ठाकरे

बुधवारीय ‘काव्यरत्न’ स्पर्धेचे काव्यपरीक्षण

“प्रेम म्हणजे समर्पण, प्रेम म्हणजे विश्वास,
मौनातही जपलेला, भावनांचा सहवास..”

प्रेम! अवघ्या अडीच अक्षरांत सामावलेले, परंतु समग्र मानवी अस्तित्वाला आपल्या अदृश्य गुरुत्वाकर्षणाने बांधून ठेवणारे एक चिरंतन महाकाव्य! सृष्टीच्या आदिम स्पंदनापासून मानवी हृदयाच्या अतिगूढ गाभाऱ्यापर्यंत प्रवाहित असलेली ही भावचेतना नेमकी कुठे जन्म घेते? कोणत्या अनुभूतीतून आकार पावते आणि कोणत्या अनामिक ओढीने दोन अपरिचित अस्तित्वांना परस्परांच्या भावविश्वात विलीन करते? याचे उत्तर आजही मानवी बुद्धिमत्तेच्या तर्ककक्षेबाहेरच आहे. कदाचित म्हणूनच, ‘प्रेम ही केवळ भावना नसून, मानवी अस्तित्वाच्या गूढतेला भिडणारी एक अनिर्वचनीय अनुभूती आहे’.

प्रेमाची व्याख्या करणे म्हणजे अथांग महासागराच्या गूढतेला एका शिंपल्यात बंदिस्त करण्याचा निष्फळ अट्टहास! ते कधी नजरेच्या क्षणिक स्पंदनातून हृदयाच्या अंतरंगात प्रवेश करते…, कधी निःशब्द संवादातून आत्म्याच्या गाभाऱ्याला स्पर्शून जाते. तर कधी कोणताही पूर्वसंकेत न देता संपूर्ण भावविश्वाची पुनर्रचना करून टाकते. असंख्य चेहरे नजरेसमोरून सरकतात, असंख्य व्यक्ती जीवनप्रवाहात भेटतात, परंतु एखादी विशिष्ट व्यक्तीच आपल्या विचारांच्या केंद्रस्थानी येऊन विराजमान का होते? नेहमीच डोळे त्याच्या वाटेकडे लागलेले असतात. त्याच्या उपस्थितीने काळाचे भान का हरपते आणि त्याच्या अनुपस्थितीत गर्दीने भरलेल्या जगातही मनाला पोकळी का जाणवते? हेच तर प्रेमाचे अगम्य रहस्य!

कुणी म्हणते प्रेम म्हणजे आकर्षणाचे रसायन असते, पण मला असे वाटते की.. दोन स्वतंत्र भावविश्वांमध्ये निर्माण होणारी एक विलक्षण आंतरिक अनुनादिता म्हणजे खरे प्रेम, एका हृदयातील वेदनेचे प्रतिबिंब दुसऱ्याच्या डोळ्यांत उमटते आणि एका व्यक्तीचा आनंद दुसऱ्याच्या अस्तित्वालाही अर्थपूर्ण बनवतो. जिथे स्वार्थाचे गणित संपते, तिथे समर्पणाचे तत्त्वज्ञान आरंभ पावते ते प्रेम होय. जिथे अधिकाराची भाषा क्षीण होते, तिथे विश्वासाची अभिव्यक्ती अधिक प्रगल्भ होते. प्रेमाची उंची शब्दांच्या माधुर्याने नव्हे, तर भावनांच्या प्रामाणिकतेने मोजली जाते.

एखाद्याच्या हास्यामागील अदृश्य वेदना ओळखणे, त्याच्या मौनातील अस्वस्थता जाणणे आणि त्याने न उच्चारलेल्या शब्दांमधील भावार्थ समजून घेणे, ही प्रेमाच्या संवेदनशीलतेची परमोच्च अवस्था आहे. जिथे शब्द अपुरे पडतात, तिथे भावनिक समरसता संवाद साधते आणि जिथे स्पष्टीकरणांची आवश्यकता संपते, तिथे अंतःकरणातील निःशब्द नाते अधिक दृढ होते. मात्र, प्रेमाची खरी परीक्षा उत्कट अनुरागात नव्हे, तर मतभेदांच्या वळणावर आणि अपेक्षांच्या संघर्षात होते. एखाद्याला प्राप्त करणे ही प्रेमाची सुरुवात असू शकते. परंतु, त्याच्या स्वातंत्र्याचा सन्मान राखणे, व्यक्तिमत्त्वाचा स्वीकार करणे आणि भावविश्वाला समजून घेणे ही प्रेमाची प्रगल्भता आहे. खरे प्रेम कोणावर अधिराज्य गाजवत नाही, तर त्याच्या स्वतंत्र अस्तित्वाला सन्मानपूर्वक अवकाश देते. कारण प्रेमाचे सामर्थ्य बंधनात नसते तर ते विश्वासाच्या अभेद्य अधिष्ठानात असते हे खऱ्या अर्थाने प्रेम रहस्य आहेत.

प्रेमाच्या नावाखाली स्वतःचे अस्तित्व विसर्जित करणे म्हणजे प्रेमाची पराकाष्ठा नव्हे. खरे प्रेम व्यक्तीला दुर्बल करत नाही, तर अधिक समर्थ बनवते, तिच्या व्यक्तिमत्त्वाची गळचेपी करत नाही, तर विकासाची क्षितिजे विस्तारित करते. प्रेमाचे अंतिम ध्येय दुसऱ्या व्यक्तीला स्वतःच्या अधीन करणे नसून, परस्परांच्या अस्तित्वाचा सन्मान राखत अधिक संवेदनशील, समंजस आणि समृद्ध माणूस बनणे हे असते.

शेवटी, प्रेमरहस्याचा उलगडा एखाद्या सूत्रात होत नाही, कारण प्रेम हे सोडवायचे गणित नसून, आयुष्यभर उलगडत राहणारे चिरंतन तत्त्वज्ञान आहे. त्याच्या गाभाऱ्यात आकर्षणाची उत्कटता, विश्वासाची अभेद्यता, समर्पणाची उदात्तता आणि विरहाच्या वेदनेतही टिकून राहणारी भावनांची अविनश्वरता सामावलेली असते. कदाचित प्रेमाचे सर्वांत मोठे रहस्य एखाद्या व्यक्तीच्या प्रेमात पडण्यात नसून, तिच्या अस्तित्वामुळे आपल्या अंतर्मनात घडणाऱ्या अदृश्य परिवर्तनात दडलेले असते. जे प्रेम आपल्याला अधिक सहृदय, अधिक उदार आणि अधिक माणूस बनवते, तेच काळाच्या कसोटीवर आपली अस्सलता सिद्ध करते. प्रेमाचे रहस्य त्याच्या उत्तरात नसते, तर त्या अनंत अनुभूतीत असते, जी प्रत्येक वेळी नव्याने जगण्याची, नव्याने जाणवण्याची आणि स्वतःच्या अस्तित्वापलीकडे जाऊन दुसऱ्याच्या विश्वाशी एकरूप होण्याची प्रेरणा देते. हेच प्रेमाचे चिरंतन गूढ… हेच भावविश्वाचे अनिर्वचनीय तत्त्वज्ञान… आणि हेच … प्रेमरहस्य!

आज ‘बुधवारीय काव्यरत्न’ स्पर्धेच्या निमित्ताने ‘मराठीचे शिलेदार’ समूहाचे सर्वेसर्वा आदरणीय राहुल सरांनी ‘प्रेमरहस्य’ हा विषय दिला. ज्याप्रमाणे समुद्राला भरती येते अगदी त्याचप्रमाणे आज सर्वच समूहात कविता ओसंडून वाहताना मी पाहिल्यात. विषयाला सर्वांनी प्रभावीपणे न्याय दिला. तेव्हा तुम्हा सर्वांचे मनापासून खूप खूप अभिनंदन व पुढील लिखाणासाठी अनंत कोटी शुभेच्छा…!!

सविता पाटील ठाकरे,सिलवासा
मुख्य परीक्षक,प्रशासक, कवयित्री
लेखिका, कार्यकारी संपादक
©मराठीचे शिलेदार समूह

0 6 3 1 6 3