मराठी साहित्याचे प्रदूषण
मुख्य संपादक 'साहित्यगंध दीपोत्सव विशेषांक'
मराठी साहित्याचे प्रदूषण
प्रदूषण फक्त हवेचं, पाण्याचं नसतं, विचाराचं आणि भाषेचं पण असतं…!
‘प्रदूषण’ म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर येते ते हवेचे प्रदूषण, पाण्याचे प्रदूषण, ध्वनीचे प्रदूषण. पण आज मराठी साहित्यातही एक वेगळ्या प्रकारचे प्रदूषण शिरले आहे, ते म्हणजे विचारांचे, भाषेचे आणि आशयाचे प्रदूषण. जसे प्रदूषित हवा श्वास घेणे कठीण करते, तसेच प्रदूषित साहित्य मनाला, विचारांना आणि संस्कृतीला गुदमरून टाकते. हे प्रदूषण डोळ्यांना दिसत नाही, पण त्याचा परिणाम पिढ्यानपिढ्या टिकणारा असतो. या प्रदूषणात आजच्या पिढीचा श्वास गुदमरतोय.
पूर्वी साहित्यिक हा समाजाचा आरसा मानला जायचा. तुकाराम, ज्ञानेश्वर, साने गुरुजी, पु.ल. देशपांडे, वि.वा. शिरवाडकर यांचे साहित्य वाचले की माणूस घडायचा. आज मात्र साहित्याचा हेतूच बदलत चालला आहे. लिहिणे म्हणजे समाजाला काहीतरी देणे, ही भावना कमी होऊन लिहिणे म्हणजे स्वतःला दाखवणे, प्रसिद्धी मिळवणे, लाईक मिळवणे ही भावना वाढली आहे. हेच साहित्याच्या प्रदूषणाचे मूळ आहे.
सर्वात मोठे प्रदूषण आहे ते भाषेचे. आजची मराठी कविता, कथा वाचली तर ती मराठी आहे की हिंदी-इंग्रजीची खिचडी, हेच कळत नाही. प्रेमाला लव्ह, मित्राला फ्रेंड, दुःखाला डिप्रेशन म्हणायची सवय लागली आहे. व्हॉट्सॲप, फेसबुक, इंस्टाग्रामच्या भाषेने मराठीची शुद्धता संपवली आहे. रोमन मराठीत लिहिणे, अर्धवट मराठी-अर्धवट इंग्रजीत लिहिणे याला आधुनिकता समजले जाते. पण भाषा हीच जर प्रदूषित झाली, तर विचार कसे शुद्ध राहणार? मराठीत इतके सुंदर, समृद्ध शब्द असताना आपण उधार घेतलेल्या शब्दांवर जगतोय. हे भाषेचे प्रदूषण थांबवले नाही, तर उद्या मराठी फक्त नावाला उरेल.
दुसरे प्रदूषण आहे ते आशयाचे. आज चार ओळी लिहिल्या की कवी, दोन परिच्छेद लिहिले की लेखक, अशी समजूत झाली आहे. सोशल मीडियावर क्षणात प्रसिद्धी मिळते, म्हणून खोल विचार, अभ्यास, अनुभव याशिवाय लिहिले जाते. प्रेम, विरह, दुःख याच त्याच कल्पना फिरवून फिरवून मांडल्या जातात. वाचकाला अंतर्मुख करणारे, विचार करायला लावणारे साहित्य कमी झाले आहे. हलके-फुलके, चटकदार, मसालेदार लिहिले की ते चालते, हा समज झाला आहे. साहित्य मनोरंजनाचे साधन नक्कीच आहे, पण केवळ मनोरंजन हाच त्याचा उद्देश नाही. साहित्याने माणसाला माणूस बनवले पाहिजे. पण आजचे बरेचसे साहित्य वाचून माणूस अधिकच गोंधळतो, अधिकच नकारात्मक होतो.
तिसरे आणि सर्वात धोकादायक प्रदूषण म्हणजे प्रसिद्धी आणि पैशाचे प्रदूषण. पूर्वी पुरस्कार हा सन्मान असायचा, आज तो विकत मिळतो, अशी चर्चा दबक्या आवाजात होते. पैसे देऊन कार्यक्रमात बोलावणे, आपल्याच पुस्तकाच्या शंभर प्रती विकत घेऊन बेस्ट सेलर म्हणवून घेणे, हे प्रकार वाढले आहेत. त्यामुळे खरा गुणवंत लेखक मागे पडतो आणि पैशावाला लेखक पुढे जातो. गटबाजी, वशिलेबाजी, आपल्या माणसाला पुढे करणे यामुळे नवोदितांना संधी मिळत नाही. साहित्य संमेलनातही साहित्यापेक्षा राजकारण जास्त दिसते. हे साहित्याचे राजकीय प्रदूषण आहे.
चौथे प्रदूषण म्हणजे नक्कल आणि चोरी. इंटरनेटमुळे जग जवळ आले, पण त्याचबरोबर चोरी सोपी झाली. दुसऱ्याची कविता थोडी बदलून स्वतःच्या नावावर खपवणे, गुगलवरचे विचार स्वतःचे म्हणून सांगणे, परदेशी साहित्याचा अनुवाद स्वतःची निर्मिती म्हणून छापणे, हे सर्रास घडते. मौलिकता ही साहित्याची आत्मा आहे. तीच हरवली तर साहित्याला काय अर्थ उरतो? आज वाचकही हुशार आहे, त्याला कळते की हे कुठेतरी वाचले आहे. पण तरीही ही चोरी थांबत नाही, कारण त्याला कोणी जाब विचारत नाही.
पाचवे प्रदूषण म्हणजे अश्लीलता म्हणजेच धाडस, असा झालेला गैरसमज. बोल्ड लिहिले म्हणजे आधुनिक, अशी समजूत झाली आहे. शरीर, लैंगिकता याचे उघड-वाघड वर्णन करणे म्हणजे साहित्य नव्हे. तुकारामांनीही श्रृंगार लिहिला, पण त्यात पावित्र्य होते. आजच्या काही साहित्यात पावित्र्य नाही, फक्त उत्तेजना आहे. ग्रामीण जीवन, सण, परंपरा यांची थट्टा करणे, देव-देवतांवर टीका करून प्रसिद्धी मिळवणे, हा पण एक प्रकारचा ट्रेंड झाला आहे. वाद निर्माण केला की चर्चा होते, चर्चा झाली की नाव होते, हे समीकरण साहित्याला घातक आहे.
मग यावर उपाय काय? प्रदूषण फक्त दाखवून भागणार नाही, ते स्वच्छ करावे लागेल. पहिला उपाय म्हणजे वाचकाने जागरूक होणे. चांगले साहित्य वाचले, त्याला दाद दिली, तर वाईट साहित्य आपोआप मागे पडेल. दुसरा उपाय म्हणजे संपादकांनी कडक भूमिका घेणे.’साहित्यगंध’सारख्या नियतकालिकांनी दर्जाशी तडजोड न करता फक्त गुणवत्तेला स्थान द्यावे. तिसरा उपाय म्हणजे लेखकांनी स्वतःला शिस्त लावणे. दररोज लिहिण्यापेक्षा आठवड्यातून एकदा, पण मनापासून, अभ्यास करून लिहावे. चौथा उपाय म्हणजे शाळेतूनच मुलांना चांगले साहित्य वाचायला लावणे. मोबाईलच्या जगात पुस्तकाची गोडी लावणे हे आजचे सर्वात मोठे आव्हान आहे.
मराठी साहित्याला दोन हजार वर्षांची परंपरा आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी मराठीला प्रतिष्ठा दिली, तुकारामांनी तिला भक्ती दिली, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी तिला विद्रोह दिला, पु.लं.नी तिला हास्य दिले. ही परंपरा प्रदूषित होऊ देणे म्हणजे आपल्या पूर्वजांचा अपमान आहे. ‘दीपोत्सव हा अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा सण आहे’. या दीपोत्सवाला आपण एक संकल्प करूया, साहित्याचे प्रदूषण दूर करून ते पुन्हा स्वच्छ, निर्मळ, सुगंधी करूया. कारण साहित्य हे फक्त शब्द नसतात, ते समाजाचे श्वास असतात. श्वास शुद्ध असेल तरच समाज निरोगी राहील. शेवटी आपण सर्व मराठीचे पाईक आहोतच याबाबत शंका नाही.
मुख्य संपादक
‘साहित्यगंध दीपोत्सव विशेषांक’
marathicheshiledar 6678@gmail.com
==============
