शब्दांच्या आकाशात उजाळलेला ‘दीपोत्सव’
सविता पाटील ठाकरे कार्यकारी संपादिका
शब्दांच्या आकाशात उजाळलेला ‘दीपोत्सव’
‘अंधाराला दोष देत बसण्यापेक्षा उंबरठ्यावर एक पणती लावण्याची वृत्ती म्हणजे दीपोत्सव आणि काळाच्या काळोखातही विचारांची मशाल तेवत ठेवण्याचे सामर्थ्य म्हणजे साहित्य’. जीवनाच्या अथांग पसाऱ्यात काही क्षण असे असतात, जे केवळ अनुभवले जात नाहीत; तर मनाच्या गाभाऱ्यात चिरंतनासाठी कोरले जातात. दीपोत्सव हा असाच एक मंगलमय भावानुभव! आकाशात चांदण्यांची आरास, अंगणात रांगोळीचे रंग, उंबरठ्यावर दीपमाळेचे तेज, वातावरणात स्नेहाचा सुगंध आणि अंतःकरणात आनंदाची अनामिक स्पंदने घेऊन येणारा हा ‘प्रकाशपर्व’ म्हणजे भारतीय संस्कृतीच्या भावविश्वातील एक अनुपम सोहळा. परंतु, दीपोत्सवाचे खरे मांगल्य केवळ मातीच्या पणत्यांच्या प्रकाशात सामावलेले नाही; तर मनामनांतील अंधःकाराचे निरसन करून विवेक, सद्भावना, संवेदनशीलता आणि माणुसकीची ज्योत प्रज्वलित करण्यात त्याचे खरे सार्थक दडलेले आहे. कारण दिव्याची ज्योत क्षणभर परिसर उजळवते. परंतु विचारांची ज्योत पिढ्या न पिढ्या समाजाला दिशा देत राहते. याच विचारज्योतीचा साहित्यिक आविष्कार म्हणजे आपला हा दीपोत्सव विशेषांक!
शब्द हे केवळ अक्षरांचे समूह नसतात, ते मनाच्या अनाहत स्पंदनांना लाभलेले अर्थरूप असतात. कधी ते काळजाच्या कुपीत जपलेल्या आठवणींना अलगद स्पर्श करतात, कधी वेदनेच्या मूक हुंदक्यांना अभिव्यक्ती देतात, कधी अन्यायाविरुद्ध आवाज बुलंद करतात, तर कधी हरवलेल्या माणुसकीचा मागोवा घेत समाजमनाला आत्मपरीक्षणास प्रवृत्त करतात. ‘साहित्य म्हणजे मानवी भावविश्वाचा आरसा, काळाच्या कपाळावर उमटलेली अक्षररेषा आणि अनुभवांच्या गाभाऱ्यातून उमललेले चिरंतन चिंतन’.
कवितेच्या ओळींतून जेव्हा भावनांचे चांदणे बरसते, कथांच्या अवकाशात जेव्हा जीवनाचे अनाकलनीय पदर उलगडतात, लेखांच्या माध्यमातून जेव्हा विचारांना नवी दिशा लाभते आणि ललित लेखनातून जेव्हा संवेदनांचे गहिरे रंग खुलतात, तेव्हा साहित्याचे विश्व अधिक समृद्ध होत जाते. प्रत्येक साहित्यिकाची लेखणी ही एक स्वतंत्र दीपशिखा असते. तिच्या प्रकाशाची दिशा वेगळी, तिच्या तेजाची अनुभूती वेगळी आणि तिच्या अभिव्यक्तीचा आविष्कारही अनोखा असतो. अशा विविध प्रतिभांच्या प्रकाशकिरणांना एका साहित्यिक नभांगणात एकत्र आणण्याचा हा आमचा नम्र प्रयत्न!
‘कार्यकारी संपादिका’ म्हणून या संपूर्ण साहित्यिक प्रवासाचा भाग होणे, ही माझ्यासाठी केवळ पदाची जबाबदारी नसून शब्दसेवेच्या पवित्र यज्ञात समिधा अर्पण करण्यासारखा आत्मिक आनंद आहे. या प्रवासात आपल्या साहित्यिक परिवारातील सर्व प्रशासक, सहप्रशासक, लेखक, कवी आणि साहित्यरसिक यांचे योगदान अनमोल आहे. एखाद्या दीपमाळेचे सौंदर्य एका पणतीमुळे नव्हे, तर प्रत्येक पणतीच्या एकत्रित तेजामुळे खुलते. अगदी त्याचप्रमाणे, एका साहित्यिक व्यासपीठाचे वैभव एखाद्या व्यक्तीच्या कर्तृत्वावर नव्हे, तर सर्वांच्या सामूहिक सहभागावर उभे असते. प्रत्येकाची लेखणी महत्त्वाची, प्रत्येकाचा विचार मोलाचा आणि प्रत्येकाचे योगदान या साहित्यिक परिवाराच्या समृद्धीत भर घालणारे आहे.
विशेषतः साहित्यिक व्यासपीठावर केवळ लेखनाला वाव मिळणे पुरेसे नसते; तर नवोदितांच्या प्रतिभेला प्रोत्साहन, अनुभवी साहित्यिकांच्या लेखनाला सन्मान, अभिव्यक्तीला स्वातंत्र्य आणि परस्परांच्या साहित्यिक जाणिवांना समृद्ध करणारा निकोप संवादही तितकाच आवश्यक असतो. कारण साहित्यिक व्यासपीठे ही केवळ रचना प्रसिद्ध करण्याची माध्यमे नसतात; ती नव्या प्रतिभांना पंख देणारी, विचारांना परिमाण देणारी आणि माणसामाणसांतील भावबंध अधिक दृढ करणारी संस्कारपीठे असतात. माझ्या मते, साहित्याची खरी श्रीमंती ही पुरस्कारांच्या झगमगाटात किंवा प्रसिद्धीच्या प्रकाशझोतात नसते; ती असते एखाद्या वाचकाच्या डोळ्यांत तरळलेल्या भावनेत, एखाद्याच्या विचारांत घडलेल्या सकारात्मक परिवर्तनात आणि एखाद्या अनोळखी मनाला आपल्या शब्दांनी दिलेल्या आश्वासक स्पर्शात! लेखणीचे खरे यश तेव्हाच असते, जेव्हा तिच्यातून उमटलेले शब्द कागदाच्या मर्यादा ओलांडून माणसांच्या मनापर्यंत पोहोचतात.
या निमित्ताने एक गोष्ट आवर्जून अधोरेखित करावीशी वाटते. साहित्यनिर्मिती ही प्रतिभेची अभिव्यक्ती असली, तरी साहित्यसंवर्धन ही सामूहिक जबाबदारी आहे. लेखणीला धार असावी; पण त्या धारेत विवेकाचे भानही असावे. शब्दांत सामर्थ्य असावे; पण त्या सामर्थ्याला संवेदनशीलतेची किनारही असावी. विचारांत निर्भीडता असावी; पण त्यातून माणुसकीचा हात सुटता कामा नये. कारण साहित्याचे अंतिम प्रयोजन केवळ मनोरंजन नसून माणसाला अधिक सजग, समंजस, संवेदनशील आणि विवेकी बनविणे हेही आहे.
आजच्या वेगवान, तंत्रज्ञानप्रधान आणि बदलत्या जीवन प्रवाहात वाचन संस्कृतीचे संवर्धन करणे, भाषेचे सौंदर्य जपणे आणि नव्या पिढीपर्यंत साहित्याचा वारसा पोहोचविणे ही काळाची गरज आहे. शब्दांच्या बाजारात अर्थ हरवू नये, माहितीच्या महापुरात विचारांची खोली लोप पावू नये आणि अभिव्यक्तीच्या गदारोळात संवेदनशीलतेचा स्वर हरवू नये, यासाठी साहित्यिकांनी आपल्या लेखणीशी असलेली बांधिलकी अधिक सजगतेने जपली पाहिजे. मराठी भाषेचा समृद्ध वारसा, तिचे लोभस लावण्य, तिच्या शब्दवैभवातील सामर्थ्य आणि तिच्या अभिव्यक्तीतील सहजसुंदर लालित्य पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविणे, हे आपल्या सर्वांचे सामूहिक उत्तरदायित्व आहे.
या विशेषांकाच्या निमित्ताने प्रत्येक साहित्यिकाच्या प्रतिभेला योग्य अवकाश मिळो, प्रत्येक शब्दाला आशयाचे अधिष्ठान लाभो आणि प्रत्येक रचनेतून जीवनाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी वाचकांना मिळो, हीच मनःपूर्वक अपेक्षा! या अंकातील साहित्यकृती वाचकांच्या मनात विचारांचे तरंग उमटवोत, भावनांचे झरे पाझरवोत आणि जीवनाच्या वाटेवर आशेचे दीप उजळवोत.! आपल्या प्रत्येकाच्या अंतःकरणात एक विचारदीप आहे. त्याला केवळ स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता त्याचा प्रकाश इतरांपर्यंत पोहोचविण्याची उदारता आपण जपूया. कारण अंधार कितीही गडद असला, तरी एका प्रामाणिक ज्योतीचे अस्तित्वही त्याला आव्हान देऊ शकते. या संपूर्ण साहित्यिक उपक्रमात प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षरीत्या योगदान देणाऱ्या सर्व ज्ञात-अज्ञात हातांप्रती मनःपूर्वक कृतज्ञता व्यक्त करते.या विशेषांकाच्या निर्मितीला ‘मुख्य संपादक’ राहुल सरांनी बळ दिले आहे.
शेवटी, या दीपपर्वाच्या निमित्ताने.. अंधाराच्या कुशीतही, तेजाची आस असावी, शब्दांच्या प्रत्येक कणात, संवेदनांची रास असावी, लेखणीच्या टोकावरती, सत्याची मशाल असावी, माणुसकीच्या मंदिरात, प्रेमाची आरास असावी!विचारांच्या वातेला, विवेकाचे तेल लाभावे, प्रतिभेच्या ज्योतीतून, नवक्षितिज उजळावे, साहित्याच्या या यज्ञात, प्रत्येकाने समिधा व्हावे, आणि शब्दांच्या दीपमाळेने, अवघे विश्व प्रकाशावे! चला तर, या दीपोत्सवात केवळ घरांचे उंबरठे नव्हे, तर मनांचे उंबरठेही उजळवूया; केवळ पणत्या नव्हे, तर विचार प्रज्वलित करूया; केवळ सण साजरा करूया असे नव्हे, तर शब्दांच्या सामर्थ्यातून माणुसकीचा उत्सव साजरा करूया!
आपणा सर्वांना दीपोत्सवाच्या हार्दिक, मंगलमय आणि प्रकाशमय शुभेच्छा!
सविता पाटील ठाकरे
कार्यकारी संपादिका
‘साहित्यगंध दीपोत्सव विशेषांक २०२६’
==========
