निसर्गाच्या न्यायालयात मातेची व्यथा
गणेश नरोत्तम पाटील ता:शहादा,जि: नंदुरबार
निसर्गाच्या न्यायालयात मातेची व्यथा
काळोखाची गडद चादर ओढलेली ती एक भयाण रात्र होती. शहरातल्या सिमेंटच्या उंच इमारतींमधून वातानुकूलित (AC) यंत्रांचा मंद आवाज येत होता. तर शहराबाहेरच्या एका उजाड, बोडक्या टेकडीवर सन्नाटा पसरला होता. याच टेकडीच्या मध्यभागी, जिथे कधी काळी अथांग वनराई होती, तिथे आज एक आकृती गुडघ्यात मान घालून हुंदके देत रडत होती. ती आकृती म्हणजे दुसरी कोणी नसून साक्षात वसुंधरा माता (पृथ्वी) होती. तिचे रूप आज विदीर्ण झाले होते. तिची मखमली हिरवी साडी (जंगले) ठिकठिकाणी फाटली होती, तिच्या अंगावर खाणकामाचे मोठे जखमेसारखे खड्डे पडले होते आणि तिच्या डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू कोरड्या मातीत शोषले जात होते. तिच्या शेजारीच या सृष्टीचे इतर घटक म्हणजेच ‘निसर्ग’ (वृक्ष, नदी) आणि ‘प्राणी’ (एक जखमी वाघ आणि पक्षी) अत्यंत हताश होऊन बसले होते. मानवाच्या हव्यासाने त्रस्त होऊन आज त्यांनी एकत्र येऊन वसुंधरेकडे न्याय मागण्याचे ठरवले होते.
वसुंधरा माता आकाशाकडे पाहात अत्यंत व्याकुळतेने म्हणाली, “माझ्या लाडक्या मुलांनो… मी तुम्हाला काय कमी केले होते? मी तर तुमची जननी. आई जशी बाळाचे पालनपोषण करते, तशीच मी या सृष्टीच्या प्रत्येक सजीवाची काळजी घेतली. सूक्ष्म कीटकापासून ते विशाल प्राण्यांपर्यंत सर्वांना अन्न, पाणी आणि हवा दिली. पण आज… आज माझीच मुले माझा श्वास गुदमरवत आहेत!”
वसुंधरेचे ते शब्द ऐकून, जंगलातून पळत आलेला एक जखमी वाघ अत्यंत खिन्न आवाजात म्हणाला, “माता, तुझा सर्वात लाडका आणि बुद्धीमान मुलगा म्हणजे ‘मानव’! पण त्याच्या याच बुद्धीने आज आमचा काळ आणला आहे. बघ माझ्या शरीराकडे… माझ्या हस्तिदंतासाठी, माझ्या कातडीसाठी मानवाने माझ्या बांधवांची शिकार केली. आमची घरे म्हणजेच तुझी जंगले त्याने कापून काढली. आता आम्ही राहायचे कुठे? आम्ही शहरात आलो तर तो आम्हाला गोळ्या घालतो, पण त्यानेच आमच्या घरात घुसखोरी केली आहे हे तो विसरला!”
झाडावर बसलेला एक पक्षी आपली सुकलेली चोच उघडून म्हणाला, “होय धरणीमाता! झाडेच उरली नाहीत, तर आम्ही घरटी कुठे बांधायची? मानवाने हवेमध्ये इतके विष आणि प्रदूषण पसरवले आहे की, आम्हाला मोकळा श्वास घेता येत नाही. नदीचे पाणी प्यावे तर त्यात रासायनिक विष कालवलेले असते. आमची पुढची पिढी जन्माला येण्यापूर्वीच नष्ट होत आहे.”
इतक्यात, जवळून वाहणारी एक मलूल, काळी पडलेली नदी संतापाने आणि दुःखाने खळाळली. ती म्हणाली, “माझा तर मानवाने गळाच घोटला आहे, माता! ज्या नद्यांना तो ‘लोकमाता’ म्हणायचा, त्याच नद्यांमध्ये आज कारखान्यांचे रासायनिक सांडपाणी, प्लास्टिक आणि कचरा सोडला जात आहे. माझे पाणी आता अमृत राहिले नाही, ते विष बनले आहे. माझ्या पोटातील जलचर गुदमरून मरत आहेत. मानवाने विहिरी आणि भूगर्भातील पाणीही ओरबाडून घेतले आहे. आता मी आटत चालले आहे… मी कोरडी पडत आहे!”
शेजारीच उभा असलेला एक अर्धवट कापलेला वृक्ष आपले उरलेले पान हलवत म्हणाला, “आम्ही मानवाला आयुष्यभर काय दिले? कडक उन्हात सावली दिली, गोड फळे दिली, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्याला जिवंत ठेवणारा ‘ऑक्सिजन’ दिला. पण बदल्यात त्याने आम्हाला काय दिले? तीक्ष्ण कुऱ्हाडीचे घाव! विकासाच्या, रस्त्यांच्या आणि कारखान्यांच्या नावाखाली त्याने आमची लाखो कुटुंबे एका रात्रीत उद्ध्वस्त केली. आता जमीन धरून ठेवायला आम्ही उरलो नाही, म्हणूनच तर पूर आणि भूकंपासारखी संकटे येत आहेत!”
निसर्ग आणि प्राण्यांचा हा आक्रोश सुरू असतानाच, तिथे एका मानवाचा प्रवेश होतो. त्याच्या हातात अत्याधुनिक गॅजेट्स होते, पण चेहऱ्यावर एक अनामिक भीती आणि थकवा होता. तो पाण्याच्या एका थेंबासाठी व्याकुळ झाला होता आणि प्रदूषणामुळे त्याला खोकल्याची उबळ येत होती. निसर्गाचे हे न्यायालय पाहून मानव आधी घाबरला, पण नंतर स्वतःचा बचाव करत म्हणाला, “मला दोष देऊ नका! मी हे सर्व माझ्या प्रगतीसाठी केले. मला विज्ञानाचा विकास करायचा होता, मोठी शहरे उभी करायची होती, माझ्या पुढच्या पिढीला सुख-सुविधा द्यायच्या होत्या. मी निसर्गाचा वापर केला, कारण निसर्गावर विजय मिळवणे हा माझा अधिकार आहे!”
हे ऐकून वृक्ष संतापाने म्हणाला, “प्रगती? याला तू प्रगती म्हणतोस मानवा? आज तुझ्याकडे राहण्यासाठी कोट्यवधींचे फ्लॅट्स आहेत, पण श्वास घेण्यासाठी शुद्ध हवा नाही! तुझ्याकडे विकत घ्यायला महागड्या पाण्याच्या बाटल्या आहेत, पण नद्यांमध्ये पिण्यायोग्य पाणी नाही. निसर्गावर विजय मिळवण्याच्या नादात तू स्वतःच्या विनाशाचा मार्ग तयार केला आहेस!” वाघ गुरगुरत म्हणाला, “मानवा, तुझा हव्यास कधीच संपत नाही. गरज आणि लोभ यातला फरक तू विसरलास. तू निसर्गाचा समतोल बिघडवलास, म्हणूनच आज ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’ (जागतिक तापमान वाढ) वाढले आहे. ऋतूंचे चक्र बदलले आहे. कधी अस्मानी संकट येते, तर कधी महापूर येतो. हा निसर्गाचा कोप नाही, तर तू केलेल्या पापांचे फळ आहे!”
नदीने संतापाने विचारले, “सांग मानवा, जेव्हा तुझ्या नद्या कोरड्या पडतील, डोंगर बोडके होतील, आणि जमीन वांझ होईल, तेव्हा तू पैसा आणि सोन्याची नाणी खाऊन पोट भरणार का? तुझी विज्ञानाची प्रगती तुला शुद्ध ऑक्सिजन देऊ शकेल का?” निसर्ग, प्राणी आणि नदीचे हे तीक्ष्ण प्रश्न ऐकून मानवाचे मस्तक झुकले. त्याच्याजवळ या प्रश्नांची कोणतीही उत्तरे नव्हती. त्याला अचानक जाणीव झाली की, पैशांच्या आणि सिमेंटच्या जंगलांच्या मागे धावता धावता त्याने आपले सर्वात मोठे वैभव गमावले आहे. आज तो निसर्गापेक्षा मोठा नाही, तर निसर्गाचाच एक छोटासा भाग आहे, हे सत्य त्याला उमजले.
तो वसुंधरा मातेच्या चरणाशी कोसळला आणि रडत म्हणाला, “माता, मला क्षमा कर! मी चुकलो. बुद्धीचा अहंकार नडला आणि मी माझ्याच हाताने माझे घर पेटवले. मी विसरलो की तू टिकलीस तरच आम्ही टिकू. मला माझ्या चुकांची जाणीव झाली आहे. पण माता, आता खूप उशीर झाला आहे का? आम्ही सर्व नष्ट होणार का?” मानवाच्या डोळ्यांतील पश्चात्तापाचे अश्रू पाहून वसुंधरा मातेचे हृदय पुन्हा एकदा भरून आले. आई शेवटी आईच असते, मुले कितीही चुकली तरी ती त्यांना सर्वस्व गमावण्यापासून वाचवू इच्छिते.
वसुंधरेने मानवाच्या डोक्यावर प्रेमाने हात ठेवला आणि ती म्हणाली, “माझ्या पुत्रा, अजूनही संपूर्ण वेळ गेलेली नाही. जरी तू माझे सौंदर्य नष्ट केलेस, तरी माझ्यात पुन्हा बहरण्याची ताकद आहे, फक्त मला तुझ्या साथीची गरज आहे. जर तुला मानवाचे अस्तित्व टिकवायचे असेल, तर तुला तुझा हव्यास सोडावा लागेल आणि निसर्गाशी मैत्री करावी लागेल.” मानवाने जोडलेल्या हातांनी विचारले, “माता, मला सांग मी काय करू? माझे पाप कसे धुवून काढू?” वसुंधरा मातेने अत्यंत गंभीर आणि कौतुकाच्या स्वरात मानवाला पुढील चार मंत्र दिले:
१)वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे: “मानवा, ज्या कुऱ्हाडीने तू झाडे कापलीस, त्याच हातांनी आता कोट्यवधी झाडे लाव आणि त्यांना मुलासारखे जगव. पृथ्वीला पुन्हा एकदा हिरवीगार साडी नेसव.”
२) जल हेच जीवन: “नद्यांना कचराकुंडी समजू नकोस. पाण्याचा प्रत्येक थेंब अमृतासारखा जपून वापर. पावसाचे पाणी जमिनीत जिरव.”
३)सहअस्तित्व: “या पृथ्वीवर जेवढा तुझा अधिकार आहे, तेवढाच या मुक्या प्राण्यांचा आणि पक्ष्यांचाही आहे. त्यांची जंगले त्यांना परत कर, त्यांच्याशी क्रूरता थांबव.”
४)संयम: “तुझ्या गरजा मर्यादित ठेव. प्लास्टिकचा वापर थांबव आणि प्रदूषणावर नियंत्रण ठेव. प्रगती अशी कर जी निसर्गाचा विनाश करणार नाही, तर विकास करेल.”
मानवाने मनोभावे वसुंधरा मातेच्या चरणांना स्पर्श केला आणि प्रतिज्ञा केली, “माता, मी शपथ घेतो की, आजपासून मी निसर्गाचा भक्षक नाही, तर रक्षक बनेन. मी पुन्हा एकदा या पृथ्वीला नंदनवन बनवेन!” रात्रीचा तो थरार संपला होता. पूर्वेकडे सूर्याची पहिली सोनेरी किरणे उमलत होती. वाघ जंगलाच्या दिशेने निघाला, पक्षी आकाशात आशेचे गाणे गाऊ लागले, आणि नदी संथपणे वाहू लागली. आता हळूहळू परिवर्तनाला सुरुवात झाली होती. मनुष्यप्राणी जागृत झाला होता. वृक्ष लागवड,पर्यावरण संवर्धन,प्रदूषण मुक्त परिसर,कचरा मुक्त गाव,अशी अभियान राबवु लागला. स्वच्छ शहर सुंदर शहर हरित शहर!, पाणी वाचवा जीवन वाचवा वसुंधरा मातेला समृद्ध करा!! असे प्रबोधनात्मक कार्यक्रम आणि उपक्रम सुरू झाले….. आणि काय पाहता पाहता सर्व वातावरणच बदललेले. वसुंधरा माता हसली बहरली छान पैकी हिरवा शालू नेसला गार गार हवेची झोप फिरू लागली आकाशात विजा कडाडल्या ढग गर्जना करत बसले धरती माता तृप्त झाले नद्या नाले ओढे खगवून वाहू लागले छोटे छोटे नहर नाचत नाचत समुद्राकडे जाऊ लागले आणि पक्षी गाणे गाऊ लागले. शेत शिवारात हिरवं सोनं बहरू लागले तिकडून लागली आणि शेतकरी हसू लागला. आज खऱ्या अर्थानं भूमिपुत्र हसला या वसुंधरेचा पुत्र भूमिपुत्र सुखानं जेवण जगू लागला. हे पाहून या धरती मातेला वसुंधरेला खूप खूप आनंद झाला.
मानवाच्या मनात आता हव्यासाची जागा ‘कृतज्ञतेने’ घेतली होती. वसुंधरेचे अश्रू आता पुसले गेले होते आणि तिच्या चेहऱ्यावर एक मंद हसू उमटले होते. ही केवळ एका मातेची व्यथा नव्हती, तर मानवाला मिळालेली शेवटची चेतावणी होती. वसुंधरा मातेच्या चेहऱ्यावर एक समाधानाचा आणि आशेचा ओलावा पसरला. ती पुन्हा एकदा आपल्या पुत्रांच्या रक्षणासाठी सज्ज झाली होती, कारण माणसाने आता ‘भक्षक’ बनणे सोडले होते आणि तो पृथ्वीचा ‘रक्षक’ बनण्याच्या मार्गावर चालला होता.
“निसर्गाचा आदर, हाच आरोग्याचा पाया ।
धरती माता हसली असेल माझी माया ।
तरच टिकेल मानवाची काया!”
“निसर्गाचे रक्षण, हाच मानवाचा खरा धर्मl l
गणेश नरोत्तम पाटील
ता:शहादा,जि: नंदुरबार
===========
