“भावासाठी बहीण म्हणजे, बालपणाच्या आठवणींचा सुगंध असलेले एक हक्काचे पान”; सविता पाटील ठाकरे

“भावासाठी बहीण म्हणजे, बालपणाच्या आठवणींचा सुगंध असलेले एक हक्काचे पान”; सविता पाटील ठाकरे

बुधवारीय ‘काव्यरत्न’ स्पर्धेचे काव्यपरीक्षण

संत ज्ञानेश्वरांच्या पसायदानातील विश्वकल्याणाची उदात्त भावना आणि संत तुकारामांच्या अभंगातील निर्मळ प्रेमाची आर्तता ज्या नात्यात अनुभवता येते, ते नाते म्हणजे भाऊ-बहिणीचे नाते..! जे शब्दांपेक्षा भावनांनी अधिक समृद्ध आणि व्यवहारापेक्षा विश्वासाने अधिक संपन्न असते. तसे पाहता काही नाती नियती आपल्या पदरात टाकते, काही नाती काळाच्या ओघात निर्माण होतात. परंतु काही नाती अशी असतात, ज्यांच्या अस्तित्वानेच आयुष्याला एक सुंदर अर्थ प्राप्त होतो. भाऊ आणि बहिणीचे नाते हे अशाच अनामिक भावनांनी विणलेले, आठवणींच्या असंख्य धाग्यांनी गुंफलेले आणि निरपेक्ष प्रेमाच्या सुगंधाने दरवळणारे एक अद्भुत भावविश्व आहे. आणि याच नात्यातला भाऊबीज हा सण म्हणजे केवळ भावविश्वाचा उत्सव नाही, तर मनाच्या गाभाऱ्यात जपलेल्या मायेच्या चिरंतन ऋणानुबंधांचा एक भावस्पर्शी सोहळा असतो.

महाकवी कालिदासाच्या काव्यात निसर्ग जसा भावनांशी संवाद साधतो, तशीच काहीशी अनुभूती भाऊबीजेच्या सणात येते. ‘बहिणीच्या आयुष्यात भाऊ म्हणजे केवळ एक नाते नसते, तर तो तिच्या माहेरच्या अस्तित्वाचा एक जिवंत संदर्भ असतो’. संसाराच्या असंख्य जबाबदाऱ्यांमध्ये गुरफटलेली बहीण जेव्हा माहेरच्या उंबरठ्यावर पाऊल ठेवते, तेव्हा तिचे वय जणू काही क्षणांसाठी थांबते. ती पुन्हा तीच लहानगी होते. भावाला पाहताच तिच्या मनातील आठवणींचा बांध फुटतो. संसाराच्या व्यापात हरवलेले बालपण पुन्हा एकदा डोळ्यांसमोर उभे राहते. कारण जगाच्या दृष्टीने ती कोणाची तरी पत्नी, आई, सून किंवा जबाबदार गृहिणी असली, तरी भावाच्या दृष्टीने ती आजही त्याच्यासोबत भांडणारी, त्याचा खाऊ पळवणारी आणि त्याच्याकडे हट्ट करणारी लाडकी बहीण असते.

“भावासाठी बहीण म्हणजे बालपणाच्या आठवणींचा सुगंध असलेले एक हक्काचे पान”. आयुष्याच्या धावपळीत कितीही मोठा झालेला भाऊ बहिणीसमोर मात्र पुन्हा त्या जुन्या बालपणात पोहोचतो. तिला पाहताच त्याच्या चेहऱ्यावर समाधान उमटते. तिच्या दुःखाची बातमी त्याच्या मनाला अस्वस्थ करते आणि तिच्या यशाची बातमी त्याच्या आनंदाला नवे पंख देते. जगाच्या गर्दीत अनेक माणसे भेटतात पण आपल्या यशात मनापासून आनंदी होणारी आणि अपयशात आपल्याला सावरून घेणारी बहीण ही आयुष्याने दिलेली विलक्षण देणगी असते.

या नात्याचा आणखी एक विलक्षण पैलू म्हणजे त्यातील निरपेक्षता. जगातील अनेक नाती अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दबली जातात. पण भाऊ-बहिणीच्या नात्यातील प्रेमाला कोणत्याही व्यवहाराची पावती लागत नाही. बहिणीने किती दिले, भावाने किती केले, याचा हिशेब येथे नसतो. कारण या नात्याची भाषा देण्या-घेण्याची नसून एकमेकांसाठी असण्याची असते. काळानुरूप सर्वच बदलत आहे अगदी तसेच, आजच्या काळात भाऊबीजेचा उत्सव सुद्धा अधिक व्यापक अर्थाने साजरा करण्याची गरज आहे. केवळ सख्ख्या भावंडांपुरते प्रेम मर्यादित न ठेवता, समाजातील प्रत्येक स्त्रीच्या सन्मानाची जाणीव निर्माण झाली पाहिजे. बहिणीला ओवाळणारा हात तिच्या स्वप्नांवर बंधने घालणारा नसावा, तर तिच्या प्रगतीच्या वाटेवर दीपस्तंभ बनणारा असावा. तिचे संरक्षण करण्याच्या नावाखाली तिच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणण्याऐवजी तिच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवणारा असावा.

कारण स्त्रीच्या डोळ्यांत स्वप्नांचे आकाश निर्माण करणे, हे तिच्या वाट्याला केवळ सुरक्षिततेचे कुंपण घालण्यापेक्षा कितीतरी अधिक उदात्त आहे. अंतिम सत्य हेच आहे, की परमेश्वराने माणसाला आयुष्याच्या प्रवासात एक अशी सोबत दिली आहे, जिच्याशी तो मनमोकळेपणाने भांडू शकतो, रुसू शकतो, हक्काने काही मागू शकतो आणि कोणताही मुखवटा न घालता स्वतःसारखा राहू शकतो. त्या सोबतीचे नाव म्हणजे भाऊ किंवा बहीण! भावाच्या हातातील भेटवस्तूचे मोल बाजार ठरवू शकतो; पण त्याच्या मनातील बहिणीविषयीच्या प्रेमाचे मोल कोणतेही जग ठरवू शकत नाही.

भाऊबीज म्हणजे बालपणाच्या पाऊलखुणांचा मागोवा, आठवणींच्या गंधाने दरवळणारे माहेरपण, रुसव्यांच्या आड दडलेले प्रेम, अंतराच्या पलीकडे जपलेला विश्वास आणि आयुष्याच्या अखेरच्या वळणापर्यंत सोबत करणारा भावनिक आधार! जगाच्या बाजारात माणूस अनेक नाती कमावतो, काही गमावतो पण बालपणीच्या अंगणात लाभलेले भाऊ-बहिणीचे नाते हे असे एक ऋणानुबंधाचे धन असते, जे काळाच्या तिजोरीत कधीच संपत नाही! भाऊबीज म्हणजे दोन जीवांमधील केवळ रक्ताचे नाते नव्हे, तर दोन हृदयांनी आयुष्यभर एकमेकांसाठी जपलेली मायेची अमूल्य ठेव आहे! या चिरंतन भावबंधांना, त्या निरागस बालपणाला आणि माणुसकीच्या या सुंदर नात्याला मनःपूर्वक अभिवादन करण्याचे भाग्य आज मला लाभले.

‘मराठीचे शिलेदार’ समूह आयोजित ‘बुधवारीय काव्यरत्न’ स्पर्धेच्या निमित्ताने समूहाचे सर्वेसर्वा आदरणीय राहुल सरांनी दिवाळी पर्वाच्या निमित्ताने हा विषय दिला. दिवाळीच्या गर्दीत या विषयाला न्याय देण्याचे आव्हान माझ्यापुढे उभे राहिले, नेहमीप्रमाणे मी मनापासून प्रयत्न केला. आज स्पर्धेच्या निमित्ताने सर्वच समूहात भावा बहिणीच्या प्रेमाची ही ज्योत काव्यरुपानं तेवत मी पाहिली. तेव्हा तुम्हा सर्वांचं मनापासून खूप खूप अभिनंदन… पुढील लिखाणासाठी अनंत कोटी शुभेच्छा. मनापासून सर्वांचे खूप खूप धन्यवाद.

सविता पाटील ठाकरे,सिलवासा
मुख्य परीक्षक,प्रशासक, कवयित्री
लेखिका, कार्यकारी संपादक
©मराठीचे शिलेदार समूह

0 6 4 5 0 8